Ea Kar (Đắk Lắk): Bí ẩn đằng sau những chuyến xe chở cát “khủng”

Trong chuyến công tác thực hiện Chuyên đề “Sức khỏe Việt với an toàn giao thông” năm 2022 tại huyện Ea Kar (Đắk Lắk) chúng tôi hết sức bất ngờ với những câu chuyện “hậu trường” ẩn đằng sau những xe cát “khủng” ngày đêm lưu thông tại địa phương này. Đó là việc khai thác cát theo kiểu “tận thu, tận diệt” bất chấp hậu quả và có nhiều dấu hiệu sai phạm so với Giấy phép khai thác đã được UBND tỉnh Đắk Lắk cấp cho Công ty Đoàn Kết gây nên tình trạng ô nhiễm môi trường và sạt lở bờ sông đang là thực trạng vô cùng “đau lòng” tại sông Krông Pắk, xã Ea Ô, huyện Ea Kar, tỉnh Đắk Lắk. Ngoài ra, những xe chuyên chở cát quá khổ, quá tải tàn phá đường xá gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sức khỏe của người dân địa phương. Tuy nhiên việc quản lý của chính quyền địa phương có dấu hiệu “lúng túng” gây nên nguy cơ thất thoát tài nguyên.

Bãi tập kết cát của Công ty Đoàn kết nhìn từ trên cao

Câu chuyện xe quá tải, quá khổ và “hậu trường” khai thác cát có dấu hiệu hủy hoại môi trường 

Thực hiện Công văn số 106/UBATGTQG ngày 25/3/2022 của Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia (UBATGTQG) về việc phối hợp thực hiện Chuyên đề “Sức khỏe Việt với an toàn giao thông” năm 2022 giữa UBATGTQG và Tạp chí Điện tử Sức khỏe Việt. Cuối tháng 4/2022, PV Sức khỏe Việt đã có chuyến “thị sát” về tình hình xe quá khổ, quá tải chở cát đang hoành hành tại huyện Ea Kar, tỉnh Đắk Lắk theo sự phản ánh của người dân. 

Theo chân những đoàn xe quá khổ, quá tải, có dấu hiệu cơi nới thành thùng chuyên dùng để chở cát, chúng tôi đã phát hiện ra nhiều điều bất ngờ ẩn sau những chuyến xe này. Đặc biệt là hiện tượng khai thác cát trên sông Krông Pắk, đoạn chảy qua địa phận xã Ea Ô, đang diễn ra vô cùng phức tạp gây ô nhiễm môi trường, làm sạt lở bờ sông và ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sức khỏe của người dân địa phương. Đặc biệt là nguy cơ thất thoát tài nguyên thiên nhiên của đất nước.

Những xe chở cát “khủng” 

Theo ghi nhận của PV, tại đoạn sông Krông Pắk đi qua xã Ea Ô thì lòng sông rất hẹp. Tuy nhiên, việc khai thác và tập kết cát được hình thành với quy mô lại rất lớn. Một trong những doanh nghiệp khai thác cát với quy mô khá lớn là Công ty TNHH khai thác cát Đoàn Kết (Công ty Đoàn Kết). Công ty này đã lập bến bãi, hạ thủy hàng loạt tàu bơm hút và bán hàng chục xe cát mỗi ngày, gây sạt lở hai bên bờ sông khiến người dân vô cùng bức xúc. Vị trí khai thác, tập kết gần cầu số 1, chỉ cách trụ sở UBND xã Ea Ô (huyện Ea Kar, Đắk Lắk) khoảng vài km nhưng không có bảng hiệu công trình…

Nhiều đoạn bờ sông bị sạt lở buộc nhà nước phải chi tiền ngân sách làm bờ kè

Trong những ngày cuối tháng 4/2022, chúng tôi trực tiếp ghi nhận tại hiện trường tại một vị trí cách cầu số 1 xã Ea Ô khoảng chỉ hơn 1km có một bãi tập kết cát với một số con tàu trọng tải lớn dùng “vòi rồng” xoáy sâu vào lòng sông để hút cát lên xà lan. Chúng tôi đã ghi nhận được 6 xà lan để chuyên chở cát tới bãi tập kết cát ngay bên bờ sông. Điều gây ngạc nhiên là hầu hết xà lan này chỉ ghi là “Công ty TNHH Khai thác cát”, không có tên doanh nghiệp, đồng thời số hiệu của các xà lan này cũng có dấu hiệu bị tẩy xóa, không rõ ràng… Không biết các phương tiện này có được đăng ký, đăng kiểm theo quy định hay không?

Xà lan chở cát không có tên doanh nghiệp…

Từ các xà lan này, cát được một máy bơm hút lên bờ và một máy múc cát múc trực tiếp lên xe để mang đi tiêu thụ hoặc tập kết tại các bãi tập kết trong khu vực xã Ea Ô và vùng phụ cận… Điều này đã khiến cho dòng sông Krông Pắk sạt lở nghiêm trọng, trong đó có những đoạn lòng sông bị lở với chiều dài lên đến hàng km và chiều sâu hàng chục mét. Quan sát dọc bờ sông, có thể dễ dàng thấy những vết đất nứt, sụp đổ xuống lòng sông lấn sâu vào đất trồng trọt hai bên bờ của người dân.

Hoặc không có số hiệu…

Tại khu tập kết cát của Công ty Đoàn Kết, chúng tôi đã ghi nhận được hàng loạt xe đầu kéo, xe tải lớn (nhiều người còn gọi là xe 4 giò) chuyên chở cát mang các biển số như: xe 47C-220.25; xe 47C- 234.00; xe 47C-107.24 kéo theo rơ móc mang biển số 47R-001.16; xe 47R-00.456; xe 47H-226.42; xe 47H-00.333; xe 47C.226.93; xe 47C-072.39… Các xe chở cát này đều được cơi nới thành thùng cao hơn nhiều so với thiết kế ban đầu của nhà sản xuất. Các xe này đa số được gắn lô gô viết tắt là “LD” (Linh Đan – PV) hoặc “Văn Tuấn”.

PV có dịp phỏng vẫn một tài xế  T. chuyên vận chuyển cát cho Công ty Đoàn Kết và được tài xế này chia sẻ: “Việc khai thác cát của Công ty Đoàn Kết với khối lượng khai thác hàng ngàn m3 cát mỗi ngày. Chẳng hạn, xe tôi chạy được cơi nới thành thùng để có thể chuyên chở được khỏang 45 -50 tấn cát, chưa kể trọng lượng xe khoảng gần 20 tấn. Khối lượng cát chở mỗi xe trung bình khoảng 30 – 35 khối. Số xe chuyên chở cát tại đây có khoảng gần 20 xe, trong đó xe của Công ty Linh Đan (lô gô có ký hiệu “LD”) khoảng hơn một chục chiếc, còn lài là xe Văn Tuấn…”.

Bên cạnh đó, dọc theo tuyến đường liên xã từ xã Ea Ô đến xã Cư Ni chỉ dài khoảng hơn 10 km xuất hiện hàng trăm ô gà, ổ voi do các xe chở cát có dấu hiệu quá tải gây ra khiến cho các phương tiện lưu thông qua đây vô cùng vất vả. Nhiều đoạn đường dài hàng chục mét được vá vội bằng đất thay vì bằng nhựa. Tuy nhiên theo ghi nhận nhiều ngày của PV thì lực lương CSGT và Thanh tra giao thông tại huyện Ea Kar không nhắc nhở, xử phạt…

Nguy cơ thất thoát tài nguyên thiên nhiên 

Tại khu vực tập kết cát bên bờ sông Krông Pắk của Công ty Đoàn Kết có lắp một trạm cân điện tử nhưng theo ghi nhận nhiều ngày của PV thì trạm cân này không hề hoạt động. PV đã ghi lại hình ảnh hàng loạt xe được đưa lên bàn cân nhưng số liệu của cân này luôn dừng ở số 0. Điều này chứng tỏ Công ty Đoàn Kết lắp đặt trạm cân chỉ để đối phó với cơ quan chức năng chứ không cân trọng tải xe và khối lượng cát theo quy định.

Trạm cân luôn dừng ở số 0 tròn trĩnh khi xe không tải đi qua…

Điều này trái ngược hoàn toàn với mục 2, điều 2 của “Giấy phép khai thác khoáng sản” (gia hạn lần 2) số 37/GP-UBND tỉnh Đắk Lắk ngày 25/3/2021 do ông Y Giang Gry Niê Knơng – Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk ký. Nội dụng trong Giấy phép nêu khá rõ: “Thực hiện việc lắp đặt, vận hành trạm cân và camera giám sát theo đúng quy định tại Khoản 2, Điều 42, Nghị định 158/2016/NĐ-CP của Chính phủ để giám sát khối lượng cát mua-bán tại bến bãi theo quy định; cung cấp thông tin số liệu sản lượng khai thác, tiêu thụ thông qua trạm cân và camera giám sát cho cơ quan có thẩm quyền theo quy định”.

Và khi xe chở đầy cát

Theo thông tin chúng tôi có được, “Giấy phép khai thác khoáng sản” (gọi tắt là  Giấy phép) khai thác cát tại sông Krông Pắk lần 1 được cấp cho Công ty TNHH Anh Quốc năm 2014 với trữ lượng được phép là 339.389 m3/năm. Năm 2015 Công ty Anh Quốc bán cho Công ty Đoàn Kết do ông Trần Ngọc Bé là Giám đốc và người đại diện theo pháp luật.

Tại Quyết định 835/QĐ-UBND ngày 31/3/2016 của UBND tỉnh Đắk Lắk do ông Y Dhăm Ênuôi – Phó chủ tịch UBND tỉnh ký đã nêu rõ trách nhiệm đối với Công ty Đoàn Kết như sau: Không được khai thác cát tại các khu vực sạt lở và có nguy cơ sạt lở; không được thực hiện việc chuyển nhượng đất nông nghiệp dọc hai bên bờ sông để thực hiện việc bơm hút cát; Chỉ được tiến hành hoạt động khai thác, vận chuyển cát theo số lượng đã đăng ký với Sở Tài nguyên và Môi trường; Khai thác đúng phạm vi, ranh giới, diện tích được cấp phép, thực hiện cắm mốc ranh giới khu vực được cấp phép khai thác; Trong quá trình khai thác tuân thủ theo đề án được cấp có thẩm quyền phê duyệt, không gây sạt lở bờ sông và làm ảnh hưởng đến môi trường xung quanh khu vực. Chấp hành các quy định của pháp luật hiện hành. Nếu vi phạm sẽ bị đình chỉ, thu hồi giấy phép theo quy định của pháp luật; Thời hạn khai thác đến ngày 25/3/2021.

Công ty Đoàn kết được khai thác trên diện tích 335.000 m2, tương đương với 33,5ha có chiều dài theo dọc sông là 20km thuộc địa phận xã Ea Ô, huyện Ea Kar; vị trí, ranh giới khu vực mỏ được xác định theo tờ bản đồ khu vực khai thác tỷ lệ 1/25.000 kèm theo;

Theo “Giấy phép khai thác khoáng sản” (gia hạn lần 2) số 37/GP-UBND tỉnh Đắk Lắk ngày 25/3/2021 do ông Y Giang Gry Niê Knơng – Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk ký có ghi rõ các nội dung cho phép Công ty Đoàn Kết được khai thác cát đến 25/3/2024, với các trách nhiệm cơ bản sau: Thời gian hoạt động khai thác trong ngày khai thác từ 7h sáng  đến 5h chiều, không được khai thác vào ban đêm; Công ty Đoàn Kết tiếp tục thực hiện việc khai thác cát theo Giấy phép đã được phê duyệt trước đó (Giấy phép lần 1); Thực hiện việc lắp đặt, vận hành trạm cân và camera giám sát theo đúng quy định tại Khoản 2, Điều 42, Nghị định 158/2016/NĐ-CP của Chính phủ để giám sát khối lượng cát mua-bán tại bến bãi theo quy định; cung cấp thông tin số liệu sản lượng khai thác, tiêu thụ thông qua trạm cân và camera giám sát cho cơ quan có thẩm quyền theo quy định; Xác định ranh giới khu vực khai thác cát, cắm mốc các điểm khai thác cát khu vực khai thác cát lòng sông; Thực hiện việc đăng ký, đăng kiểm tàu thuyền, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình đối với phương tiện hoạt động khai thác, vận chuyển cát; Lắp đặt bảng thông báo tại bờ sông thuộc phạm vi khu vực khai thác để công khai Giấy phép khai thác, dự án khai thác cát lòng sông với các nội dung: tọa độ, diện tích và sơ đồ phạm vi khai thác; thời gian khai thác, tên phương tiện, thiết bị sử dụng để khai thác cát; lắp đặt bảng thông báo để công khai thông tin của bến bãi tập kết cát với các nội dung: địa chỉ cung cấp cát được tập kết tại bến bãi; Chỉ được thực hiện hoạt động khai thác cát theo đúng số lượng tàu, thuyền đã đăng ký, đăng kiểm đối với cơ quan có thẩm quyền theo quy định, tập kết cát tại các bãi đã lắp đặt trạm cân và camera giám sát được cấp có thẩm quyền cho phép. Không được tự ý mở các bãi tập kết trái quy định, nếu phát hiện sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.

Giấy phép Khai thác khoáng sản (gia hạn lần 2) của Công ty Đoàn Kết

Theo báo cáo kết quả sản lượng hoạt động khai thác cát số 01/2020/BC-ĐK của Công ty Đoàn Kết ngày 31/12/2020: Trong năm 2020, khối lượng nguyên khai được khai thác là 305.450 m3, công suất khai thác: 48.000 m3/năm; độ sau khai thác 1,6m. Tổng số tiền cấp quyền khai thác cát năm 2020 là 1.283.183.800 đ. Tổng sản lượng khai thác năm 2020 được Công ty Đoàn Kết báo cáo là 44.418 m3 cát.

Trước đó, tổng sản lượng năm 2015 là 3.993 m3; năm 2016 là 9.400 m3; năm 2017 là 5.678 m3; năm 2018 là 10. 786 m3; năm 2019 là 27.190 m3. Sang đến năm 2021, kể từ ngày 1/1 đến ngày 27/5, Công ty Đoàn kết báo cáo đã khai thác được tổng cộng 26.336 m3 cát. Hiện số lượng khai thác cát cuối năm 2021 và những tháng đầu năm 2022 chưa có thông tin cụ thể.

Như vậy, theo Giấy phép khai thác của Công ty Đoàn Kết được UBND tỉnh cấp và thực tế khai thác tại sông Krông Pắk mà PV ghi nhận có nhiều dấu hiệu sai phạm nghiêm trọng như: Lắp đặt trạm cân nhưng không hoạt động (luôn dừng ở số 0 bất cứ xe có tải hay không tải), khiến cho vấn đề kiểm soát khối lượng khai thác cát từ chính quyền địa phương và cơ quan quản lý, giám sát khối lượng khai thác không có tác dụng thực tế; Không xác định ranh giới khu vực khai thác cát, cắm mốc các điểm khai thác cát khu vực khai thác cát lòng sông; Không lắp đặt bảng thông báo tại bờ sông thuộc phạm vi khu vực khai thác để công khai Giấy phép khai thác, dự án khai thác cát lòng sông với các nội dung: tọa độ, diện tích và sơ đồ phạm vi khai thác; thời gian khai thác, tên phương tiện, thiết bị sử dụng để khai thác cát; lắp đặt bảng thông báo để công khai thông tin của bến bãi tập kết cát với các nội dung: địa chỉ cung cấp cát được khai thác; Nhiều phương tiện khai thác có dấu hiệu bị bị tẩy xóa số hiệu phương tiện; Ngang nhiên khai thác cát tại khu vực sạt lở và có nguy cơ sạt lở…?

Nhiều đoạn đường “tan nát” vì xe quá tải 

Chính quyền địa phương trông chờ vào “sự tự giác của doanh nghiệp”…

Trụ sở UBND xã Ea Ô

Ngày 22/4/2022, trao đổi với PV, ông Phùng Văn Hiếu – Phó Chủ tịch UBND xã Ea Ô cho biết: “Chúng tôi đã nhiều lần phản ánh việc khai thác cát gây sạt lở bờ sông của Krông Pắk lên các cấp chính quyền, kể cả việc đề nghị thu hồi Giấy phép khai thác cát của Công ty Đoàn Kết nhưng không có kết quả. Trách nhiệm của UBND xã cũng chỉ xử phạt hành chính không quá 5 triệu đồng nên nhiều khi cũng “bất lực” trước những vấn đề liên quan đến Công ty Đoàn Kết”.

“Việc đường xá hư hỏng do xe quá tải là có thật, người dân cũng đã nhiều lần phản ánh nhưng chúng tôi cũng không đủ thẩm quyền để xử lý. Riêng việc tập kết cát trên địa bàn xã khu vực Công ty Đoàn Kết đang xin phép lập bãi tập kết mới thay cho bãi tập kết gần chợ và trường học hiện nay…” – ông Hiếu chia sẻ thêm. 

Ngày 12/5, chúng tôi có buổi làm việc với ông Lê Đình Chiến – Phó chủ tịch UBND huyện Ea Kar liên quan đến những vấn đề vừa nêu.

Ông Lê Đình Chiến (phải)– Phó chủ tịch UBND huyện Ea Kar làm việc với PV

Trao đổi với PV, ông Chiến cho biết: “Trước sự quan tâm, phản ánh của báo chí, lãnh đạo huyện cũng đã có chỉ đạo chấn chỉnh và kịp thời khắc phục… Vấn đề sạt lở tại sông Krông Pắk một phần do tự nhiên, một phần do người dân khai hoang hai bên bờ sông, một phần do khai thác cát… Hiện tại huyện cũng đã nhận được báo cáo của UBND xã Ea Ô, phòng Tài nguyên và Môi trường và Công an huyện về các vấn đề liên quan…”.

Khi được hỏi về vai trò quản lý và trách nhiệm của UBND huyện trong vấn đề khai thác cát có nhiều dấu hiệu sai phạm so với giấy phép của Công ty Đoàn Kết trên sông Krông Pắk mà PV đã ghi nhận được, ông Chiến lúng túng cho biết: “Việc quản lý khai thác khoáng sản là do công an tỉnh quản lý (?). UBND huyện cũng đã giao cho xã Ea Ô, ngành công an, ngành Tài nguyên – Môi trường kiểm tra hoạt động khai thác cát của Công ty Đoàn Kết. Tuy nhiên, việc tự giác chấp hành pháp luật của doanh nghiệp mới là yếu tố quan trọng…”.

Về vấn đề quản lý khối lượng khai thác, ông Chiến cho biết: “Tại bãi tập kết cát có lắp đặt trạm cân khối lượng xe vận chuyển và hệ thống camera giám sát nên khối lượng khai thác được giám sát chặt chẽ…”.

Khi chúng tôi nêu vấn đề trong nhiều ngày qua theo quan sát của PV, trạm cân điện tử này không hề hoạt động khi luôn dừng lại ở mức 0, ông Chiến bối rối cho biết:“Chúng tôi đã lập một ban chống thất thu khoáng sản, tuy nhiên ban này hoạt động chưa hiệu quả. Nhiều khi doanh nghiệp lợi dung giờ vàng để khai thác sai quy định khiến cho chính quyền thông thể quản lý được…  Tôi chưa nghe báo cáo việc trạm cân không hoạt động”.

Khi chúng tôi thắc mắc “giờ vàng” là giờ gì, thì được ông Chiến giải thích: “Giờ vàng chính là những ngày nghỉ cuối tuần hoặc lễ tết…”.

Riêng vấn đề xe quá khổ, quá tải ông Chiến cho biết: “Vấn đề trật tự an toàn giao thông liên quan đến hiện tượng xe quá  khổ, quá tải, lãnh đạo huyện cũng đã quá triệt công an huyện, đặc biệt là CSGT tăng cường tuần tra, kiểm soát và xử lý nghiêm nếu như phương tiện vi phạm”.

Như trao đổi của ông Lê Đình Chiến – Phó chủ tịch UBND huyện Ea Kar thì việc quản lý khai thác cát tại sông Krông Pắk của chính quyền địa phương còn nhiều bất cập, phần lớn phụ thuộc vào “sự tự giác của doanh nghiệp” như lời ông Chiến nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong buổi làm việc với PV. Về vai trò và trách nhiệm của UBND huyện như thế nào trong việc khai thác có nhiều dấu hiệu sai phạm của Công ty Đoàn Kết, ông Chiến trả lời cũng không rõ ràng… Điều này thể hiện sự lúng túng trong cách quản lý khai thác tài nguyên của chính quyền địa phương, dẫn tới nguy cơ có thể gây thất thoát tài nguyên là rất lớn… Đồng thời còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường, cuộc sống, tài sản và sức khỏe của người dân…

Bên cạnh đó, các báo cáo của Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Ea Kar, Công an huyện Ea Kar và UBND xã Ea Ô mới đây cũng chỉ nêu chung chung, không thể hiện được vấn đề mà chúng tôi nêu trên… Các báo cáo này hầu như đều khẳng định Công ty Đoàn Kết hoạt động đúng với Giấy phép đã được UBND tỉnh Đắk Lắk cấp? Điều này cũng mâu thuẫn với thông tin, hình ảnh mà PV ghi nhận thực tế trước đó.

PV cũng đã đặt lịch làm việc với Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Đắk Lắk liên quan đến vấn đề vừa nêu nhưng chưa nhận được câu trả lời từ cơ quan này.

Chúng tôi sẽ tiếp tục phản ánh vụ việc này trong các số báo tiếp theo./.

Nhóm PV