Cây khế là loài cây ăn quả quen thuộc trong đời sống, gắn liền với làng quê và nhiều bài thuốc dân gian. Không chỉ cho quả giàu dưỡng chất, hầu hết các bộ phận của cây khế như lá, quả, hoa, rễ đều được y học cổ truyền sử dụng làm thuốc, góp phần chăm sóc sức khỏe từ bao đời nay.

Cây khế (tên khoa học Averrhoa carambola L.) thuộc họ Chua me đất (Oxalidaceae). Cây thân gỗ nhỏ, cao trung bình 4–8m, tán rộng, lá kép lông chim, hoa nhỏ màu hồng tím, mọc thành chùm.

Quả khế có hình ngôi sao khi cắt ngang, vỏ mỏng, vị chua hoặc ngọt tùy giống. Cây khế sinh trưởng tốt ở vùng nhiệt đới ẩm, phổ biến tại Việt Nam, đặc biệt ở khu vực đồng bằng và trung du.

Tác dụng của cây khế theo y học cổ truyền

Theo Đông y, khế có vị chua ngọt, tính bình, quy vào các kinh can, tỳ. Các bộ phận của cây khế có tác dụng:

Quả khế: Sinh tân dịch, giải khát, thanh nhiệt, tiêu thực

Lá khế: Thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu, tiêu viêm

Hoa khế: Thanh nhiệt, hóa đàm

Rễ khế: Tiêu sưng, giảm đau

Lợi ích sức khỏe của quả khế

Ít năng lượng, phù hợp chế độ ăn thanh đạm

Quả khế có hàm lượng nước cao, ít calo và hầu như không chứa chất béo. Nhờ đó, khế tạo cảm giác no nhẹ, không gây nặng bụng hay dư thừa năng lượng. Đây là loại trái cây phù hợp với người cần kiểm soát cân nặng hoặc duy trì chế độ ăn lành mạnh. Theo Đông y, đặc tính này tương ứng với tác dụng “thanh nhẹ, không sinh trệ”.

Giàu vitamin C, tăng cường sức đề kháng

Khế cung cấp lượng vitamin C tự nhiên giúp nâng cao sức đề kháng và bảo vệ cơ thể trước tác nhân gây bệnh. Vitamin C còn tham gia quá trình chống oxy hóa, hỗ trợ tái tạo mô và làm chậm lão hóa. Dưới góc nhìn y học cổ truyền, tác dụng này phù hợp với công năng “thanh nhiệt, giải độc” của quả khế.

Bổ sung chất xơ, hỗ trợ tiêu hóa

Chất xơ trong khế giúp kích thích nhu động ruột, giảm táo bón và hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động ổn định. Việc bổ sung khế trong khẩu phần ăn giúp hạn chế cảm giác đầy bụng, khó tiêu khi ăn nhiều đạm và chất béo. Đông y gọi đây là tác dụng “tiêu thực, kiện tỳ”.

Cung cấp khoáng chất, hỗ trợ tim mạch

Khế chứa các khoáng chất như kali và magiê, góp phần điều hòa huyết áp và hỗ trợ hoạt động của tim mạch. Dù hàm lượng không cao, nhưng việc bổ sung thường xuyên giúp cân bằng điện giải tự nhiên. Theo Đông y, khế giúp điều hòa khí huyết khi dùng điều độ.

Hàm lượng nước cao, giúp giải khát và sinh tân dịch

Với tỷ lệ nước lớn, quả khế có tác dụng bù dịch, giảm khô miệng và mệt mỏi, đặc biệt trong thời tiết nóng. Đây là lý do khế thường được dùng làm nước giải khát dân gian. Đông y xếp khế vào nhóm thực phẩm có tác dụng “sinh tân dịch, chỉ khát”.

Hợp chất chống oxy hóa, bảo vệ tế bào

Các hợp chất polyphenol và flavonoid trong khế có khả năng chống oxy hóa, góp phần bảo vệ tế bào trước tổn thương do gốc tự do. Nhờ đó, khế hỗ trợ phòng viêm và làm chậm quá trình lão hóa. Tác dụng này tương đồng với quan niệm Đông y về việc “thanh nhiệt, giải độc từ bên trong”.

Một số bài thuốc dân gian từ cây khế

Trị khớp xương đau nhức: Rễ khế 150g, rượu trắng 1 lít, ngâm rễ khế với rượu trong khoảng 10 ngày, mỗi lần uống 10 ml.

Phòng bệnh sốt xuất huyết: Lá khế 16g, sinh địa, lá tre, mã đề, lá dâu và sắn dây mỗi vị 12g. Đem sắc uống hằng ngày.

Thanh nhiệt giải độc trong điều trị ung thư: Lấy khế rửa sạch gói trong vải khô vắt lấy nước, thêm nước đường nấu sôi. Sau đó cho them táo tây đã gọt vỏ, thái miếng, chuối thái nhỏ, cam múi, nho. Nấu sôi thì cho bột để sánh lại múc ra bát. Dùng cho người bị ung thư có sốt trong điều trị phóng xạ, hóa chất.

Chữa sốt cao lên kinh giật: Hoa khế 8g, kim ngân hoa 8g, lá dành dành 8g, cỏ nhọ nồi 8g, cam thảo 8g, bạc hà 4g. Sắc uống.

Trị bệnh chân tay lở ngứa: Hoa khế 15g, thương truật 10g, kim ngân hoa 10g, tỳ giải 10g, ngưu tất 10g, hoàng bá sao vàng 10g, phòng phong 10g, chi tử 10g, cam thảo 10g. Sắc uống.

Ngoài ra, có thể sử dụng lá khế, hoa khế nấu nước tắm rửa, vệ sinh cơ thể chỗ da ngứa.

Trị cảm cúm: Quả khế nướng sau vắt lấy nước cốt hòa cùng 10 - 30 ml rượu và uống.

Tiêu sưng, giảm đau: Lá khế tươi giã nát, đắp vào chỗ đau.

Sát trùng và chống ngứa: Đun nước lá khế ngâm và rửa, có tác dụng.

Ngộ độc, chảy máu chân răng: Uống nước ép từ quả khế mỗi lần 100 ml, ngày 2 lần.

Trị bệnh sỏi tiết niệu: Khế tươi 7 quả, rửa sạch, cắt nhỏ, sắc lấy nước, thêm mật ong vào uống, liên tục trong 3 - 4 tuần.

Chữa tiểu tiện không thông: Khế 7 quả, lấy mỗi quả 1 miếng (1/3 quả chỗ gần cuống) sắc với 250 ml nước, còn 100 ml. Uống ấm. Kết hợp với 1 quả khế giã nát với 1 củ tỏi đắp lên rốn (theo Nam dược thần hiệu).

Chống viêm, chữa viêm họng: Quả khế 20 - 40g. Sắc lấy nước uống.

Hoặc: Lá khế 20 - 40g, giã nát, lọc lấy nước cốt, thêm muối hạt vừa đủ, ngậm ngày 2 lần.

Thuốc thúc sởi: Quả khế phơi khô 20g, rau rệu 20g, lá nọc sởi 20g, canh châu 20g. Tất cả thái nhỏ, sao vàng, hạ thổ. Sắc uống 2 lần trong ngày.

Sơ cứu ngộ độc: Quả khế không kể liều lượng, ép lấy nước uống và đưa tới bệnh viện ngay để được điều trị kịp thời.

Chữa ngộ độc nấm, rắn cắn: Lá khế 20g, lá hoặc quả đậu ván đỏ 20g, lá lốt 10g. Tất cả dùng tươi, giã nát, hòa với 200ml nước sôi để nguội, chắt lấy nước, uống làm 1 lần.

Trị phong nhiệt mẩn ngứa: Lá khế đã sao qua xoa đắp vào nơi tổn thương.

Chữa hen suyễn trẻ em: Lá khế 20g, dùng tươi, rửa sạch, nấu nước uống.

Trị cảm nắng, nhức đầu: Lá khế tươi 100g, lá chanh 40g, giã vắt lấy nước uống.

Hoặc: Lá khế tươi 10g, hoa khế 10g, lá chanh 10g. Nấu nước uống, phần bã đem đắp thái dương, gan bàn chân.

Sau khi sởi bay: Lá khế nấu lấy nước tắm cho trẻ.

Trị tiểu dắt, tiểu buốt, viêm bàng quang, viêm âm đạo: Lá khế 100g, rễ cỏ tranh 40g, sắc uống.

Chữa sốt rét: Hoa khế 30g, ngưu tất 30g, hoa kim ngân 30g, chi tử 30g, sài hồ 30g. Sắc uống.

Trị bệnh kiết lỵ: Hoa khế 20g, hậu phác 10g, trần bì 10g, hoàng liên 10g, bạch truật 10g, đương quy 10g. Sắc uống.

Chữa ho: Hoa khế 10g, hoa đu đủ đực 10g, lá tía tô 10g. Sắc uống.

Hoặc: Hoa khế 20g, gừng tươi 20g. Hoa khế rửa sạch, phơi khô. Giã gừng tươi lấy nước cốt. Sau đó ngâm hoa khế và nước cốt gừng 30 phút, đổ hỗn hợp này vào chảo, sao đến khi hoa khế khô lại, cất vào lọ thủy tinh. Mỗi khi dùng cho một ít vào ấm trà, pha nước sôi ủ 15 phút rồi uống.

Chữa ho khan, ho có đờm: Hoa khế (sao) 12g, cam thảo nam 12g, gừng tươi 3 lát, sắc uống ngày 1 thang.

Chữa viêm da dị ứng, lở sơn: Chỗ da tiếp xúc với sơn bị sưng đỏ, phỏng mụn nước, mẩn ngứa dùng quả khế thái miếng hoặc lá khế giã nhỏ, gói vào vải, xát trực tiếp lên vùng bị lở sơn hoặc đắp vào.

Giảm độc khi uống rượu: Những người uống rượu quá nhiều, thậm chí có thể ngộ độc có thể dùng khế để hỗ trợ. Các axit hữu cơ có từ 800 - 1.250 mg/100g khế tác động nhanh tới dạ dày, giúp thải rượu vừa uống vào ra ngoài cơ thể nhanh hơn bình thường.

Trị tóc bạc sớm: Khế chua 150g, nước dừa 200 ml, mật ong. Cách làm thật đơn giản: Mua khế về rửa sạch, ép lấy nước rồi hòa nước khế với nước dừa, trộn thêm mật ong vừa đủ uống, uống ngày 2 lần.