Cây quất không chỉ quen thuộc trong dịp Tết mà còn là một loại cây mang lại giá trị sức khỏe đáng chú ý. Từ quả đến vỏ, quất được sử dụng rộng rãi trong ẩm thực và các bài thuốc dân gian nhờ đặc tính giàu tinh dầu, vitamin và hợp chất sinh học. Dưới góc nhìn của cả y học cổ truyền và y học hiện đại, quất được đánh giá là thực phẩm - dược liệu tự nhiên giúp hỗ trợ hô hấp, tiêu hóa và tăng cường sức đề kháng, đặc biệt phù hợp trong giai đoạn giao mùa và những thời điểm cơ thể dễ suy giảm miễn dịch.

Cây quất (Citrus japonica hoặc Fortunella spp.) thuộc họ Cam (Rutaceae), là cây thân gỗ nhỏ, chiều cao trung bình từ 1–3 m. Cây ưa khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, sinh trưởng tốt tại Việt Nam.

Quả quất (còn gọi là tắc hoặc hạnh) có kích thước nhỏ, hình tròn hoặc bầu dục, vỏ mỏng, màu xanh khi non và chuyển vàng cam khi chín. Đặc điểm nổi bật của quất là ăn được cả vỏ, vỏ có tinh dầu thơm, vị the nhẹ, trong khi ruột có vị chua dịu hoặc chua ngọt tùy giống.

Lợi ích sức khỏe của quả quất theo y học cổ truyền

Theo Y học cổ truyền, quả quất có vị chua ngọt, tính ấm, vào hai kinh Tỳ và Vị. Có tác dụng kiện tỳ, khoan hung hóa đàm (xúc tiến chức năng tiêu hóa, chống đầy tức); dùng chữa các chứng ho do phong hàn, vùng thượng vị đầy tức, đau dạ dày, bụng chướng nổi hòn cục, buồn nôn, chán ăn, phụ nữ sau khi sinh bị đau bụng hoặc sa dạ con…

- Lá quất: Có vị cay đắng, tính lạnh, vào các kinh Can, Tỳ và Phế. Có tác dụng thư can (điều hòa, cải thiện chức năng gan), khai vị khí (kích thích tiêu hóa), thông phế khí, chống nôn, nấc, tiêu hạch...

- Hạt quất: Có vị chua cay, tính bình, vào hai kinh Can và Phế. Dùng chữa một số chứng bệnh mắt, viêm họng, tinh hoàn sưng to sa xuống dưới, hạch và tràng nhạc mọc ở cổ...

- Rễ quất: Có vị chua cay, tính ấm. Có tác dụng tỉnh tỳ hành khí và tán kết, dùng chữa đau dạ dày, nôn ra thức ăn, nấc, nghẹn, mụn nhọt và tràng nhạc.

Lợi ích sức khỏe của quả quất theo y học hiện đại

Tăng cường miễn dịch, hỗ trợ phòng cảm cúm

Quả quất chứa hàm lượng vitamin C cao, đặc biệt tập trung ở phần vỏ. Vitamin C giúp tăng cường sức đề kháng, hỗ trợ cơ thể chống lại các tác nhân gây nhiễm trùng đường hô hấp và rút ngắn thời gian hồi phục khi cảm lạnh.

Tinh dầu trong vỏ quất (chủ yếu là limonene) có tác dụng kháng khuẩn, kháng viêm nhẹ, góp phần làm dịu cổ họng và đường hô hấp.

Hỗ trợ tiêu hóa và giảm đầy bụng

Quất giàu chất xơ và các hợp chất hữu cơ giúp kích thích tiết dịch tiêu hóa, hỗ trợ quá trình tiêu hóa thức ăn. Vị chua tự nhiên của quất giúp giảm cảm giác ngán, đầy bụng, đặc biệt hữu ích sau các bữa ăn nhiều đạm và chất béo.

Chống oxy hóa và bảo vệ tế bào

Ngoài vitamin C, quất còn chứa flavonoid và polyphenol, các chất chống oxy hóa giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do gốc tự do, hỗ trợ làm chậm quá trình lão hóa và giảm viêm.

Hỗ trợ tim mạch và chuyển hóa

Quất cung cấp một lượng nhỏ kali và canxi, góp phần hỗ trợ điều hòa huyết áp và chức năng tim mạch. Việc bổ sung quất trong chế độ ăn cân bằng giúp đa dạng nguồn vi chất và hỗ trợ chuyển hóa năng lượng.

Cải thiện sức khỏe của mắt

Quất chứa một lượng hợp lý vitamin A dưới dạng beta carotene. Nó là một trong 11 loại carotenoid có trong quả quất. Nhiều nghiên cứu đã phát hiện ra các carotenoid như beta carotene, zeaxanthin và lutein giúp cải thiện sức khỏe của mắt.

Điều chỉnh rối loạn tâm trạng

Một số nghiên cứu cho rằng thực phẩm giàu vitamin C có thể cải thiện rối loạn căng thẳng, tâm trạng tổng thể và điều chỉnh giấc ngủ. Nó hoạt động bằng cách có tác dụng giống như thuốc chống trầm cảm, giúp cải thiện sức khỏe tâm thần bằng cách giảm nguy cơ lo lắng, trầm cảm và căng thẳng.

Cải thiện sức khỏe xương

Quất chứa một lượng lớn canxi và vitamin C. Các nghiên cứu cho thấy rằng vitamin C có thể có một vai trò hữu ích trong việc ngăn ngừa các bệnh về xương như loãng xương. Thực phẩm có tính axit có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh về xương bằng cách rút canxi từ xương. Vì quất là loại quả có tính kiềm, nên chúng hỗ trợ làm giảm nguy cơ phát triển bệnh loãng xương.

Ngăn ngừa tăng cân và béo phì

Poncirin trong quả quất có vai trò đáng kể trong việc ngăn ngừa béo phì. Một nghiên cứu cho thấy Poncirin có thể làm giảm nguy cơ tăng cân bằng cách ngăn chặn sự hình thành của các tế bào mỡ mới trong cơ thể.

Ngoài ra, chúng là nguồn giàu chất xơ. Do chúng di chuyển chậm trong đường tiêu hóa, chúng giữ cho bạn cảm giác no lâu hơn. Chúng làm giảm cảm giác thèm ăn và xu hướng ăn vặt không lành mạnh.

Một số Bài thuốc chữa bệnh từ cây quất

1. Chữa cảm mạo, ho khan

Quất 5 trái, gừng tươi 3 lát, đường đỏ 15g; sắc nước uống.

2. Chữa đầy bụng, ấm ách khó tiêu

Quất 300g, rửa sạch, để khô ráo ngâm với 600ml rượu trắng (trên 40 độ), lượng quả nhiều hơn thì thêm rượu theo tỷ lệ; ngâm khoảng 2 tuần là có thể dùng được.

Ngày uống 2 lần, mỗi lần 15-20ml, uống trước bữa ăn.

3. Giúp giảm đau dạ dày, ho khan, ngứa cổ

Quả quất 500g thái lát, cùng với đường kính trắng 500g trộn đều, cho vào lọ nắp kín, ngâm 2 tuần.

Mỗi ngày dùng 25g nước cốt hòa với nước ấm, chia nhiều lần uống, liên tục vài ngày.

4. Giảm đau họng, đau răng, khô miệng, giải rượu

Quả quất 500g, thái thành lát, phơi khô, cùng với 250g chè xanh cho vào một cái lọ nắp kín, để trong 1 tháng. Hàng ngày dùng 50ml nước cốt hòa với nước ấm, chia 2 lần uống trong ngày.

5. Chữa đại tiện khó, ngực bụng đầy chướng

Quả quất 100g sắc nước uống trong ngày.

6. Hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày- tá tràng

Rễ cây quất 30g (rửa sạch thái thành từng đoạn ngắn), dạ dày lợn 150g (thái miếng); hai thứ cho vào nồi, thêm nước (hoặc nửa nước nửa rượu) hầm chín, thêm gia vị cho hợp khẩu vị, ăn cả cái lẫn nước.

7. Chữa tiểu rắt

Rễ quất 30g, đường phèn 15g; sắc nước uống thay trà, uống trong ngày.

8. Chữa âm nang sưng đau

Rễ quất 60g, chỉ xác (có thể thay bằng vỏ quả chanh hoặc vỏ quít) 15g, hạt thìa là 30g; sắc với nước, thêm chút rượu vào uống ngày 3 lần.

9. Chữa sa tử cung

Rễ quất 90g, hoàng tinh sống 30g, rễ cây thìa là 60g, dạ dày lợn 1 cái; hầm với nửa nước nửa rượu, chia 2 phần ăn trong ngày.