Giữ não bộ minh mẫn: Để tuổi già vẫn còn những ký ức đẹp

Não bộ cũng cần được chăm sóc mỗi ngày

Điều khiến nhiều người lo lắng khi bước vào tuổi già không chỉ là mái tóc bạc hay sức khỏe giảm sút, mà là nỗi sợ đánh mất ký ức. Có người vẫn khỏe mạnh nhưng dần quên tên người thân, quên đường về nhà, không còn nhận ra con cháu. Đó là biểu hiện của sa sút trí tuệ, trong đó Alzheimer là thể bệnh phổ biến nhất.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại mang đến một thông điệp tích cực: không phải mọi trường hợp sa sút trí tuệ đều là điều không thể tránh khỏi. Một phần đáng kể nguy cơ có thể được giảm nếu biết chăm sóc não bộ từ sớm.

Nhiều người vẫn quan niệm “già thì phải quên”, nhưng điều này không hoàn toàn đúng. Theo thời gian, tốc độ xử lý thông tin có thể chậm hơn, song tuổi cao không đồng nghĩa với mất trí nhớ. Não bộ cũng giống như cơ bắp, nếu được nuôi dưỡng, rèn luyện và sử dụng thường xuyên vẫn có thể hoạt động hiệu quả ở tuổi bảy mươi, tám mươi, thậm chí chín mươi.

Ngược lại, thiếu vận động, thiếu ngủ, dinh dưỡng không hợp lý, ít giao tiếp hay thiếu niềm vui sống sẽ khiến quá trình lão hóa não diễn ra nhanh hơn.

Kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ

Nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ hoàn toàn có thể phòng ngừa. Tăng huyết áp kéo dài gây tổn thương các mạch máu nhỏ nuôi não; đái tháo đường làm rối loạn chuyển hóa; mỡ máu cao và xơ vữa động mạch làm giảm lượng máu giàu oxy đến tế bào thần kinh.

Bên cạnh đó, mất ngủ kéo dài, hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, béo phì, ít vận động, ô nhiễm không khí, căng thẳng kéo dài và trầm cảm cũng góp phần thúc đẩy quá trình lão hóa não.

Một yếu tố thường bị xem nhẹ là sự cô đơn. Người cao tuổi sống tách biệt, ít trò chuyện, ít tham gia các hoạt động cộng đồng có nguy cơ suy giảm nhận thức cao hơn. Não bộ cũng cần được giao tiếp, được kết nối như cơ thể cần không khí để duy trì sức sống.

Muốn giữ trí nhớ, hãy chăm sóc mạch máu

Não chỉ chiếm khoảng 2% trọng lượng cơ thể nhưng tiêu thụ gần 20% lượng oxy và năng lượng mỗi ngày. Vì vậy, chỉ cần lưu lượng máu lên não giảm nhẹ trong thời gian dài cũng có thể ảnh hưởng đến hàng triệu tế bào thần kinh.

Kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, cân nặng và duy trì vận động thường xuyên không chỉ giúp phòng bệnh tim mạch mà còn góp phần bảo vệ trí nhớ. Một trái tim khỏe mạnh luôn là nền tảng cho một bộ não minh mẫn.

Ăn uống khoa học để nuôi dưỡng não bộ

Không có thực phẩm nào có thể chữa khỏi Alzheimer, nhưng chế độ ăn hợp lý giúp bảo vệ tế bào thần kinh.

Thực đơn nên ưu tiên rau xanh, đậu đỗ, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, cá, trái cây với lượng vừa phải cùng các gia vị tự nhiên như nghệ, gừng, tỏi... Những thực phẩm này giàu chất chống oxy hóa, giúp giảm viêm và hỗ trợ hoạt động của não.

Ngược lại, nên hạn chế thực phẩm siêu chế biến, nhiều đường, chất béo trans và các món chiên rán nhiều lần vì có thể thúc đẩy quá trình viêm và lão hóa não.

Ẩm thực truyền thống của người Việt với nhiều rau, cá, đậu và thực phẩm tự nhiên là lợi thế lớn nếu duy trì nguyên tắc ăn điều độ, cân đối và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn.

Học tập và vận động để não luôn khỏe

Não bộ cần được rèn luyện suốt đời. Mỗi khi học một điều mới, các kết nối thần kinh lại được hình thành và củng cố.

Người cao tuổi có thể đọc sách, học hát, tập viết chữ, sử dụng điện thoại thông minh, chơi cờ, chăm cây, nấu món mới hay kể chuyện cho con cháu. Những hoạt động tưởng chừng đơn giản này đều giúp duy trì sự linh hoạt của não bộ.

Song song với đó, vận động đều đặn cũng mang lại nhiều lợi ích. Đi bộ, dưỡng sinh, thái cực quyền, khí công, đạp xe nhẹ hoặc làm vườn đều giúp tăng lưu lượng máu lên não, cải thiện trí nhớ và giảm nguy cơ sa sút trí tuệ.

Người cao tuổi không cần luyện tập quá sức. Chỉ khoảng 30 phút vận động phù hợp mỗi ngày cũng đủ tạo ra nhiều lợi ích lâu dài.

Giấc ngủ giúp não “dọn dẹp”

Khi ngủ sâu, não bộ không nghỉ ngơi mà tích cực loại bỏ các sản phẩm chuyển hóa tích tụ trong ngày. Nếu mất ngủ kéo dài, quá trình này suy giảm, làm tăng nguy cơ tích tụ các chất liên quan đến bệnh Alzheimer.

Vì vậy, ngủ đủ và ngủ ngon không chỉ giúp cơ thể hồi phục mà còn là một trong những biện pháp quan trọng để bảo vệ trí nhớ.

Góc nhìn của Nam y

Theo Nam y, trí nhớ và sự minh mẫn không chỉ phụ thuộc vào não mà còn liên quan đến sự phối hợp của nhiều tạng phủ, đặc biệt là thận tàng tinh, tâm tàng thần và tỳ sinh khí huyết. Khi tuổi cao, tinh khí suy giảm, khí huyết hư tổn, tỳ vị hoạt động kém hoặc giấc ngủ không yên, não sẽ không được nuôi dưỡng đầy đủ, từ đó ảnh hưởng đến trí nhớ và khả năng nhận thức.

Vì vậy, Nam y hướng tới chăm sóc toàn diện cơ thể thông qua chế độ ăn hợp lý, ngủ đủ giấc, vận động thường xuyên, giữ tinh thần thư thái, điều hòa khí huyết, bồi bổ tỳ vị và duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh nhằm làm chậm quá trình suy giảm chức năng theo tuổi tác.

Chủ động bảo vệ trí nhớ từ hôm nay

Quá trình lão hóa não và những thay đổi liên quan đến Alzheimer có thể bắt đầu từ nhiều năm trước khi xuất hiện triệu chứng. Chính vì vậy, việc chăm sóc não bộ nên được thực hiện càng sớm càng tốt.

Bảo vệ trí nhớ không đòi hỏi những biện pháp phức tạp mà bắt đầu từ những việc làm hằng ngày như ăn uống cân đối, ngủ đủ giấc, vận động thường xuyên, đọc sách, học hỏi, trò chuyện và duy trì sự gắn kết với gia đình, bạn bè.

Tuổi già hạnh phúc không chỉ là sống lâu mà còn là vẫn nhớ những người mình yêu thương, còn kể được câu chuyện cuộc đời và vẫn đủ minh mẫn để tận hưởng từng khoảnh khắc bình yên. Mỗi lựa chọn lành mạnh hôm nay chính là nền tảng để gìn giữ ký ức và chất lượng cuộc sống trong những năm tháng sau này.

Tiến sĩ - Lương y Phùng Tuấn Giang

Chủ tịch Viện Nghiên cứu phát triển Y Dược Cổ truyền Việt Nam; Chủ nhiệm Nhà thuốc Thọ Xuân Đường; Kỉ lục Guinness nhà thuốc gia truyền nhiều đời nhất Việt Nam