Suy mòn – hai mặt của nhịn ăn trong phòng chống ung thư

Ung thư thường gây sút cân nhanh không chỉ vì khối u “ăn mất chất”, mà chủ yếu vì nó làm thay đổi cách toàn cơ thể sử dụng năng lượng. Khối u và phản ứng miễn dịch có thể tạo ra các chất gây viêm khiến người bệnh chán ăn, nhanh no, đồng thời thúc đẩy cơ thể phân giải mỡ và cơ bắp để lấy năng lượng. Nếu khối u còn gây đau, buồn nôn, khó nuốt, tắc đường tiêu hóa hoặc làm giảm hấp thu thức ăn thì cân nặng càng tụt nhanh. Vì vậy sút cân đột ngột, không chủ ý, đặc biệt đi kèm teo cơ và mệt yếu, phải được coi là một dấu hiệu nghiêm trọng chứ không đơn giản là “ăn uống kém”.

Tình trạng này được gọi là suy mòn do ung thư. Đây không phải chỉ là gầy đi vì ăn ít. Người bệnh vừa có thể chán ăn, vừa bị cơ thể tự phân giải mỡ và protein cơ nhanh hơn bình thường. Khối u và hệ miễn dịch phát ra nhiều tín hiệu gây viêm, tác động lên não, gan, mô mỡ và cơ bắp. Có thể hiểu đơn giản theo chuỗi: khối u gây viêm, viêm làm chán ăn và thay đổi chuyển hóa, cơ thể tăng đốt mỡ và phá cơ, người bệnh yếu dần, vận động ít dần rồi mất cơ nhanh hơn nữa.

Nhìn dưới góc độ miễn dịch, cơ thể lúc này giống như một đất nước đang có chiến tranh. Khi phát hiện tổn thương hay khối u, hệ miễn dịch phát tín hiệu tổng động viên. Gan thay đổi hoạt động để phục vụ phản ứng phòng vệ, mô mỡ giải phóng nhiên liệu, cơ bắp bị phân giải để cung cấp nguyên liệu. Nếu đây chỉ là một bệnh cấp tính kéo dài vài ngày, cơ chế này có thể có lợi. Nhưng ung thư kéo dài hàng tháng hoặc hàng năm thì cuộc tổng động viên cũng kéo dài theo. Mỡ giảm dần, cơ teo dần, sức lực giảm dần. Cuối cùng người bệnh có thể không còn đủ thể trạng để chịu được phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc chống đỡ những đợt nhiễm trùng.

Chính vì vậy, tư duy “nhịn ăn để ung thư chết đói” là quá đơn giản. Khi con người nhịn ăn, cơ thể vẫn phải duy trì đường trong máu để nuôi não và các cơ quan sống còn. Ban đầu gan dùng lượng đường dự trữ, sau đó cơ thể tăng phân giải mỡ và lấy cả nguyên liệu từ cơ bắp để tạo năng lượng và tạo đường. Nói cách khác, nhịn ăn không làm cho khối u lập tức hết thức ăn. Trái lại, cơ thể có thể phải đem chính mỡ và cơ của người bệnh ra sử dụng. Tế bào ung thư còn có khả năng thích nghi chuyển hóa rất mạnh. Tùy từng loại ung thư, chúng có thể sử dụng đường, chất béo, một số axit amin và nhiều nguồn năng lượng khác. Khi thiếu dinh dưỡng, một số tế bào ung thư còn có thể tăng cường cơ chế tự tái chế các thành phần bên trong tế bào để duy trì sự sống. Vì vậy có thể xảy ra nghịch lý: ta muốn bỏ đói khối u, nhưng lại làm chính người bệnh mất cơ và suy kiệt trước khi khối u bị bỏ đói. Tuy nhiên, nhịn ăn không phải lúc nào cũng có hại. Ở người chưa mắc ung thư nhưng thừa cân, béo bụng, ăn quá nhiều, thường xuyên ăn đêm hoặc có rối loạn chuyển hóa, nhịn ăn cách quãng hợp lý có thể giúp giảm tổng lượng thức ăn, giảm mỡ nội tạng, cải thiện đường huyết và hoạt động của insulin. Những thay đổi này có thể giúp cải thiện sức khỏe chuyển hóa và gián tiếp làm giảm một số yếu tố liên quan đến nguy cơ ung thư.

Nhưng phải nói cho thật rõ: nhịn ăn có thể giúp cải thiện chuyển hóa, chưa thể coi đó là một phương pháp chắc chắn để phòng ung thư, càng không thể mặc nhiên coi là cách chữa ung thư. Điểm quan trọng nhất là phải phân biệt hai đối tượng hoàn toàn khác nhau. Một người béo phì, dư thừa năng lượng và một bệnh nhân ung thư đang suy mòn là hai trạng thái sinh lý đối nghịch. Người thứ nhất có thể cần giảm lượng năng lượng đưa vào. Người thứ hai lại cần ngăn cơ thể tiếp tục mất mỡ, mất cơ và mất sức.

Đặc biệt, người ung thư đang giảm cân không chủ ý, chán ăn, tay chân teo nhỏ, đi lại yếu dần, nhanh mệt hoặc đang điều trị mà không ăn đủ thì không nên tự ý nhịn ăn kéo dài với mục đích “bỏ đói ung thư”. Trong những trường hợp này, điều quan trọng thường là giữ được cơ bắp, năng lượng và sức lực. Cần tìm và xử lý những nguyên nhân khiến bệnh nhân không ăn được như đau, buồn nôn, viêm miệng, khó nuốt, đầy bụng, táo bón, tiêu chảy hoặc thay đổi vị giác; đồng thời cung cấp đủ năng lượng và chất đạm, chia nhỏ bữa khi cần và duy trì vận động phù hợp.

Cũng không nên chỉ nhìn vào cân nặng. Một người vẫn còn béo nhưng đã giảm nhiều kg trong vài tháng và mất nhiều cơ vẫn có thể đang suy mòn nặng. Cơ bắp không chỉ để vận động mà còn là kho dự trữ protein rất lớn của cơ thể. Khi kho này bị lấy đi quá nhiều, người bệnh sẽ yếu rất nhanh, khả năng phục hồi và chống đỡ bệnh cũng giảm theo. Vì vậy, khi nói về nhịn ăn trong phòng và chống ung thư, chúng ta phải nhìn đủ cả hai mặt. Với người khỏe mạnh đang dư thừa năng lượng, nhịn ăn cách quãng hợp lý có thể có ích. Nhưng với người ung thư đang suy mòn, nhịn ăn có thể đẩy nhanh quá trình mất cơ, mất sức và làm giảm khả năng chịu đựng điều trị.

Sai lầm lớn nhất là nghĩ rằng muốn diệt ung thư thì phải làm cho người bệnh càng thiếu thức ăn càng tốt. Chống ung thư không chỉ là tấn công khối u. Chúng ta còn phải giữ cho người bệnh đủ cơ, đủ năng lượng, đủ sức đề kháng và đủ thế lực miễn dịch để tiếp tục điều trị.

Nói ngắn gọn: người khỏe mạnh đang dư thừa có thể được lợi khi bớt ăn; người ung thư đang suy mòn lại cần được bảo vệ khỏi mất thêm. Đừng vì muốn bỏ đói khối u mà cuối cùng lại bỏ đói chính người bệnh rồi chết vì đói và suy giảm miễn dịch.

Bác sĩ Hoàng Sầm Nhà nghiên cứu và thực hành lâm sàng