Mẹ bầu có cần kiêng ăn cá để hạn chế nguy cơ từ thủy ngân?

Ảnh minh họa do AI thiết kế.

Không nên kiêng tất cả các loại cá

Liên quan lo ngại này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, phục hồi dinh dưỡng và kiểm soát béo phì (Viện Dinh dưỡng Quốc gia) chia sẻ, mang thai là giai đoạn người phụ nữ đặc biệt quan tâm đến từng món ăn vì lo sợ ảnh hưởng đến sự phát triển của con. Trong những lời khuyên được truyền miệng, có một quan niệm khiến nhiều mẹ bầu băn khoăn: cá biển có thể chứa thủy ngân, và có nên kiêng ăn cá trong suốt thai kỳ hay không?

Bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng khẳng định, theo các hướng dẫn chuyên ngành, các mẹ bầu không nên kiêng tất cả các loại cá. Điều quan trọng là lựa chọn đúng loại cá, ăn với lượng phù hợp và bảo đảm an toàn thực phẩm.

Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) và Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) đều khuyến khích phụ nữ mang thai sử dụng các loại cá có hàm lượng thủy ngân thấp trong một chế độ ăn cân đối.

Trong bối cảnh nhiều bệnh mạn tính không lây xuất hiện ngày càng sớm, xây dựng chế độ ăn khoa học ngay từ thai kỳ không chỉ giúp bảo vệ mẹ và bé mà còn góp phần hình thành nền tảng sức khỏe lâu dài cho trẻ.

Lý giải nguyên nhân vì sao thủy ngân trong cá khiến mẹ bầu lo ngại, bác sĩ Hưng phân tích, thủy ngân tồn tại trong môi trường tự nhiên và có thể được đưa vào sông, hồ, biển từ nhiều nguồn khác nhau. Trong môi trường nước, một phần thủy ngân chuyển thành methylmercury, tích lũy trong cơ thể sinh vật thủy sinh và truyền qua chuỗi thức ăn.

Những loài cá lớn, sống lâu và ăn các loài cá khác thường có nguy cơ tích lũy methylmercury cao hơn. Vì vậy, không phải mọi loại cá đều có mức thủy ngân giống nhau; cá biển không mặc nhiên nguy hiểm hơn mọi loại cá nước ngọt.

Methylmercury có thể đi qua nhau thai và ảnh hưởng đến hệ thần kinh đang phát triển của thai nhi khi phơi nhiễm đủ cao. Những ảnh hưởng đáng lo ngại liên quan phát triển não bộ, khả năng học tập và các chức năng thần kinh.

Tuy nhiên, bác sĩ Hưng khuyến cáo, cần phân biệt rõ giữa nguy cơ do phơi nhiễm thủy ngân quá mức và việc ăn cá thông thường trong một chế độ ăn được lựa chọn hợp lý. Việc phát hiện nguy cơ ở một số loài cá không có nghĩa là mọi món cá đều cần bị loại bỏ khỏi thực đơn thai kỳ.

Kiêng cá hoàn toàn có thể khiến mẹ và bé bỏ lỡ những dưỡng chất quan trọng

Bác sĩ Hưng cho biết, cá không chỉ cung cấp protein chất lượng cao mà còn là nguồn cung cấp các acid béo omega-3, đặc biệt DHA và EPA, cùng vitamin B12, vitamin D, i-ốt, selen và một số vi chất cần thiết khác tùy loài cá.

Trong thai kỳ, DHA đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của não và mắt thai nhi. Cá cũng giúp đa dạng hóa nguồn protein, thay thế một phần các loại thịt nhiều mỡ hoặc thực phẩm chế biến sẵn trong khẩu phần.

FDA nhấn mạnh rằng, lợi ích dinh dưỡng của cá là một lý do quan trọng để phụ nữ mang thai tiếp tục ăn các loại cá có hàm lượng thủy ngân thấp. Cơ quan này khuyến nghị phụ nữ mang thai và cho con bú ăn khoảng 227-340g cá mỗi tuần, tương đương 2-3 khẩu phần, với điều kiện lựa chọn các loài phù hợp. Một khẩu phần cá cho người trưởng thành thường khoảng 113g trước khi chế biến. Đây là hướng dẫn tham khảo từ Hoa Kỳ, không phải chỉ định cứng nhắc áp dụng cho mọi người mẹ.

Ngoài ra, phụ nữ mang thai cũng nên cân đối trong tổng số lượng chất đạm hằng ngày và nên đa dạng thực phẩm.

Nếu loại bỏ toàn bộ cá mà không thay thế hợp lý, mẹ bầu có thể giảm cơ hội nhận được những dưỡng chất có lợi. Dù vẫn có thể bổ sung nhiều dưỡng chất từ các thực phẩm khác, việc kiêng khem không cần thiết có thể khiến chế độ ăn trở nên đơn điệu.

Theo đó, mẹ bầu có thể chia thành 2 hoặc 3 bữa trong tuần, luân phiên các loại cá phù hợp và kết hợp với rau, ngũ cốc, các loại đậu cùng những nguồn protein khác.

Không nên ăn quá nhiều một loài cá chỉ vì cho rằng cá đó bổ dưỡng. Với các loài thuộc nhóm cần hạn chế, phải tuân thủ giới hạn riêng theo hướng dẫn đáng tin cậy; không thể áp dụng mức 2–3 khẩu phần cho tất cả các loại cá.

Nếu mẹ bầu ăn cá ít hơn khuyến nghị, không cần hoảng sợ hay cố ăn bù thật nhiều trong một bữa. Hãy điều chỉnh dần khẩu phần và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng nếu có chế độ ăn đặc biệt, dị ứng cá hoặc nhu cầu dinh dưỡng chưa được đáp ứng.

Từ những phân tích trên, bác sĩ Hưng nhấn mạnh, an toàn dinh dưỡng trong thai kỳ không phải là tránh càng nhiều thực phẩm càng tốt, mà là lựa chọn đúng thực phẩm và sử dụng đúng lượng.

Cách chọn và tránh một số loại cá

Theo chuyên gia dinh dưỡng, khi lựa chọn cá, mẹ bầu nên ưu tiên các loài thường được xếp vào nhóm có hàm lượng thủy ngân thấp, đồng thời thay đổi đa dạng thay vì ăn duy nhất một loài trong thời gian dài.

Các lựa chọn thường được FDA xếp vào nhóm phù hợp gồm cá hồi, cá mòi, cá cơm, cá rô phi, cá da trơn, cá tuyết và tôm. Tuy nhiên, mức thủy ngân có thể khác nhau tùy loài, nguồn khai thác và tên gọi thương mại. Với các loài cá phổ biến tại Việt Nam, không nên mặc định rằng tất cả đều thuộc nhóm an toàn nếu chưa xác định được loài và nguồn gốc.

Ngược lại, phụ nữ mang thai cần tránh một số loài cá săn mồi lớn có hàm lượng thủy ngân cao như: cá mập, cá kiếm...

Phụ nữ mang thai cần tránh một số loài cá săn mồi lớn có hàm lượng thủy ngân cao như: cá mập, cá kiếm... Phó Giáo sư, Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng

Bác sĩ Hưng lưu ý rằng tên gọi dân gian có thể gây nhầm lẫn. Chẳng hạn, “cá thu” tại thị trường Việt Nam có thể chỉ nhiều loài khác nhau; không nên đồng nhất mọi loài cá thu với cá thu vua. Tương tự, cá ngừ có nhiều loài với hàm lượng thủy ngân khác nhau.

Nếu thường xuyên mua cá tại chợ hoặc ăn cá đánh bắt tự nhiên, mẹ bầu nên hỏi rõ tên loài và nguồn gốc. Khi có cảnh báo về nguồn nước hoặc vùng khai thác, cần tuân thủ khuyến cáo an toàn tại địa phương.

Nấu chín cá chưa đủ để loại bỏ thủy ngân

Bác sĩ Hưng cũng chỉ ra một sai lầm phổ biến của các mẹ bầu cho rằng, cá càng được rửa kỹ, nấu lâu hoặc chiên chín thì càng ít thủy ngân. Thực tế, methylmercury phân bố trong mô cá; các phương pháp rửa, làm sạch và nấu thông thường không loại bỏ đáng kể chất này.

Biện pháp quan trọng nhất là lựa chọn đúng loài cá và nguồn thực phẩm. Bên cạnh đó, mẹ bầu cần chú ý an toàn thực phẩm để phòng ngộ độc và nhiễm khuẩn. Cụ thể, mẹ bầu nên ăn cá đã được nấu chín hoàn toàn, tránh cá sống, hải sản sống và sushi có cá sống; bảo quản lạnh đúng cách, tránh để cá chín tiếp xúc với cá sống; thận trọng với cá hun khói bảo quản lạnh hoặc hải sản ăn liền chưa được gia nhiệt phù hợp; không ăn cá đánh bắt tại vùng có cảnh báo ô nhiễm nếu chưa có thông tin an toàn.

Những biện pháp này giúp giảm nguy cơ nhiễm khuẩn, nhưng không thay thế việc lựa chọn cá có hàm lượng thủy ngân thấp.

Nếu mẹ bầu vô tình ăn một bữa cá thuộc nhóm cần tránh, không nên lập tức hoảng loạn. Nguy cơ phụ thuộc vào loài cá, lượng ăn, tần suất và mức độ phơi nhiễm.

Hãy ghi lại tên loài cá, lượng đã ăn và thời điểm ăn; sau đó trao đổi với bác sĩ sản khoa nếu đã ăn nhiều lần hoặc có khả năng phơi nhiễm đáng kể. Bác sĩ sẽ đánh giá liệu có cần tư vấn chuyên sâu hoặc xét nghiệm hay không.

Không tự ý dùng thuốc, thải độc hoặc các sản phẩm bổ sung với mục đích loại bỏ thủy ngân. Những biện pháp này không thay thế được đánh giá y khoa.

“Cá có thể là một phần quan trọng của chế độ dinh dưỡng thai kỳ. Điều mẹ bầu cần ghi nhớ không phải là ‘cá biển nguy hiểm’ hay ‘ăn cá càng nhiều càng tốt’, mà là chọn đúng loài, ăn đúng lượng, đa dạng thực phẩm và bảo đảm an toàn khi chế biến.

Đừng để những lời khuyên truyền miệng dẫn đến kiêng khem không cần thiết. Khi còn băn khoăn về một loài cá cụ thể, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì loại bỏ toàn bộ nhóm thực phẩm giàu giá trị này”, bác sĩ Hưng nhấn mạnh.