Chung tay phòng, chống bệnh đái tháo đường và các rối loạn do thiếu hụt I-ốt

Lễ phát động toàn dân hưởng ứng Ngày Thế giới phòng chống Đái tháo đường và Ngày toàn dân mua và sử dụng muối I-ốt. (Ảnh: VĂN HIẾU)

Đây là hoạt động có ý nghĩa thiết thực đối với sức khỏe cộng đồng, thể hiện quyết tâm chung tay phòng chống bệnh đái tháo đường và các rối loạn do thiếu hụt I-ốt.

Ngày 14/11 hằng năm được Liên đoàn Đái tháo đường thế giới (IDF) và Tổ chức Y tế thế giới (WHO) chọn là ngày Thế giới phòng chống đái tháo đường nhằm thu hút sự quan tâm của toàn xã hội, nâng cao nhận thức của nhân dân về phòng, chống bệnh đái tháo đường, một trong những thách thức lớn nhất đối với sức khỏe cộng đồng hiện nay.

Chủ đề của Ngày Thế giới phòng chống đái tháo đường năm 2026 được Liên đoàn Phòng chống đái tháo đường thế giới phát động đó là: “Hãy hành động sớm phòng, chống bệnh đái tháo đường”.

Tiến sĩ Phan Hoàng Hiệp, Giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương phát biểu tại lễ phát động (Ảnh: NGỌC ANH)

Theo Tiến sĩ Phan Hoàng Hiệp, Giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương, trong những năm qua, số lượng người mắc bệnh đái tháo đường trên thế giới cũng như tại Việt Nam đang tăng lên với mức độ báo động. Tình trạng thừa cân, béo phì, chế độ ăn uống không hợp lý và lối sống ít vận động là yếu tố làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh trong cộng đồng. Bệnh ngày càng có xu hướng xuất hiện ở lứa tuổi trẻ hơn, đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác dự phòng và phát hiện bệnh từ xa, ngay từ sớm.

Đến năm 2025, thế giới có khoảng 589 triệu người từ 20-79 tuổi sống chung với bệnh đái tháo đường, tương đương cứ 9 người trưởng thành thì có 1 người mắc. Đáng chú ý là có khoảng 252 triệu người mắc đái tháo đường (42,8%) nhưng chưa được chẩn đoán, nghĩa là có một số lượng lớn người bệnh đó chưa được điều trị, sống trong tình trạng tổn hại sức khỏe do đái tháo đường mà không được bảo vệ. IDF dự báo đến năm 2050, số người mắc đái tháo đường trên toàn cầu sẽ còn gia tăng thêm lên con số 852 triệu người. Trong đó có khoảng 80,6% người trưởng thành mắc đái tháo đường trên thế giới sống tại các nước thu nhập thấp và trung bình.

Bệnh đái tháo đường gây ra những tổn hại lớn về sức khỏe do các biến chứng. Trong đó biến chứng mạch máu 19% là một trong các nguyên nhân dẫn đến tử vong do nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Biến chứng bệnh võng mạc chiếm khoảng 23% người đái tháo đường dẫn đến giảm thị lực và mù lòa. Biến chứng thần kinh 36%, loét bàn chân đái tháo đường 6,3% làm tăng nguy cơ cắt cụt chi cao gấp 25 lần so với người không mắc đái tháo đường.

Tại Việt Nam, kết quả điều tra của Bệnh viện Nội tiết Trung ương trong gần 10 năm từ 2012 đến 2020 tỷ lệ đái tháo đường ở nhóm 30-69 tuổi đã tăng từ 5,4% lên 7,3%, tiền đái tháo đường từ 13,7% lên 17,8%. Tỷ lệ người mắc đái tháo đường chưa được chẩn đoán tại Việt Nam hiện còn cao, khoảng 60%. Có hơn một nửa số người trưởng thành chưa bao giờ làm xét nghiệm đường huyết để phát hiện bệnh đái tháo đường.

Đáng chú ý, có hơn 55% bệnh nhân đái tháo đường đã có biến chứng, trong đó 34% là biến chứng về tim mạch; 39,5% có biến chứng về mắt và biến chứng về thần kinh; 24% biến chứng về thận.

Trung bình hằng ngày Bệnh viện Nội tiết Trung ương tiếp nhận hơn 2.000 lượt bệnh nhân, trong đó đa số là người mắc đái tháo đường. Nhiều trường hợp được chuyển từ tuyến dưới lên trong tình trạng đã có biến chứng nặng (như tim mạch, thận, tổn thương mắt, biến chứng loét bàn chân…) kéo theo chi phí điều trị tăng cao và kéo dài.

Hoạt động tư vấn cho người dân. (Ảnh: VĂN HIẾU)

Tiến sĩ Phan Hoàng Hiệp, nhấn mạnh, hưởng ứng Ngày Thế giới phòng, chống đái tháo đường năm 2026, chúng ta cần đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động nhận biết nguy cơ đái tháo đường, chẩn đoán bệnh sớm, đồng thời bảo đảm người bệnh được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc và điều trị.

Phát hiện sớm đái tháo đường không chỉ giúp người bệnh được điều trị kịp thời mà còn phòng ngừa, làm chậm sự xuất hiện của các biến chứng nguy hiểm. Một thông điệp gửi tới mỗi người dân, gia đình và hệ thống y tế đó là chúng ta cần chuyển đổi từ việc chờ phát hiện bệnh sang chủ động sàng lọc, dự phòng, quản lý bệnh đái tháo đường ngay từ y tế cơ sở.

Bệnh đái tháo đường hoàn toàn có thể phòng ngừa, kiểm soát và chung sống khỏe mạnh với nó nếu chúng ta có kiến thức và hành động kịp thời, do vậy Tiến sĩ Phan Hoàng Hiệp đề nghị người dân thực hiện tốt các biện pháp dự phòng và điều trị cụ thể.

Duy trì chế độ ăn uống hợp lý: Tăng cường rau xanh, hạn chế thực phẩm chứa nhiều đường, chất béo và năng lượng; xây dựng khẩu phần ăn cân đối, phù hợp nhu cầu của cơ thể.

Tăng cường hoạt động thể lực: Thường xuyên vận động, tập luyện thể dục thể thao, hạn chế lối sống ít vận động và duy trì cân nặng hợp lý.

Chủ động kiểm tra sức khỏe và đường huyết định kỳ: Đặc biệt đối với những người có yếu tố nguy cơ như thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh đái tháo đường.

Phát hiện sớm và quản lý các yếu tố nguy cơ: Theo dõi, kiểm soát đường huyết, huyết áp, mỡ máu và tình trạng thừa cân, béo phì để hạn chế nguy cơ mắc bệnh cũng như các biến chứng.

Tuân thủ điều trị: Đối với người đã được chẩn đoán mắc đái tháo đường, cần thực hiện đúng hướng dẫn của nhân viên y tế, tái khám định kỳ và kiểm soát tốt đường huyết nhằm hạn chế các biến chứng về sau.

Khám, tư vấn về bệnh đái tháo đường cho người dân. (Ảnh: NGỌC ANH)

Theo Quyết định số 481/TTg ngày 8/9/1994 của Thủ tướng Chính phủ lấy ngày 2/11 hằng năm làm Ngày Toàn dân mua và sử dụng muối I-ốt. Theo số liệu năm 2025 của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), vẫn còn 23 nước, trong đó có Việt Nam còn tình trạng thiếu I-ốt. Tổng điều tra dinh dưỡng tại Việt Nam năm 2020 cho thấy chỉ số trung vị I-ốt niệu của trẻ em miền núi là 90,0mcg/l và phụ nữ độ tuổi sinh đẻ là 98,9mcg/l (khuyến cáo của WHO là 100-199mcg/l); trung vị I-ốt niệu của phụ nữ có thai là 85,3mcg/l (khuyến cáo của WHO là 150-249mcg/l). Điều đó cho thấy các rối loạn thiếu I-ốt đang có dấu hiệu tái diễn trở lại.

Tình trạng thiếu hụt I-ốt gây ra nhiều tác hại với sức khỏe nhưng việc phòng tránh hiện nay rất đơn giản. Chỉ cần mỗi người, mỗi gia đình quan tâm, thường xuyên sử dụng muối I-ốt hoặc các gia vị mặn có bổ sung I-ốt như bột canh, hạt nêm đều đặn hằng ngày.

Để điều trở thành thói quen, duy trì lâu dài rất cần có sự chung tay, phối hợp của nhiều ban, ngành, đơn vị và quan trọng nhất là sự thấu hiểu, đồng lòng thực hiện của tất cả người dân. Việc bảo đảm nguồn cung ứng muối/gia vị, thực phẩm có I-ốt cần được các nhà sản xuất thực hiện đúng, đầy đủ theo quy định tại Nghị định 09/2016/NĐ-CP ngày 28/1/2016.

Công tác truyền thông, hướng dẫn, hỗ trợ người dân trong cộng đồng cần được đẩy mạnh để mọi người, mọi gia đình biết rõ lợi ích và sử dụng muối, các gia vị mặn có I-ốt trong bữa ăn hằng ngày góp phần phòng bệnh, nâng cao sức khỏe, thể chất của giống nòi, dân tộc.