Lương y Trần Thị Việt Thảo: Đưa tri thức Nam y trở lại đời sống hiện đại bằng giáo dục cộng đồng

Từ giáo dục đến chăm sóc sức khỏe chủ động

Trước khi bước vào lĩnh vực Nam y, Trần Thị Việt Thảo đã có hơn 10 năm gắn bó với giáo dục ngôn ngữ. Quá trình làm việc với nhiều thế hệ người học giúp chị hình thành một quan niệm: giáo dục không đơn thuần là truyền đạt kiến thức, mà quan trọng hơn là giúp mỗi người phát triển năng lực làm chủ tri thức và tự đưa ra những lựa chọn hữu ích cho cuộc sống.

Mối quan tâm đến con người ấy tiếp tục theo chị khi bước sang lĩnh vực chăm sóc sức khỏe. Nếu trong giáo dục, người học cần trở thành chủ thể của quá trình học tập thì trong chăm sóc sức khỏe, mỗi người cũng cần từng bước trở thành chủ thể của chính sức khỏe mình

Trần Thị Việt Thảo đến với y học cổ truyền trước hết từ trải nghiệm của một người bệnh. Sau khi tìm hiểu nhiều phương pháp chăm sóc sức khỏe, chị nhận thấy những giá trị tích cực mà y học cổ truyền mang lại cho chính mình. Trải nghiệm ấy thôi thúc chị theo học bài bản và từng bước đưa những điều mình tiếp nhận được đến với cộng đồng.

Càng đi sâu vào Nam y, chị càng nhận ra sức khỏe không phải câu chuyện riêng của cơ thể, mà là kết quả của sự tương tác giữa thể chất, tinh thần, lối sống và môi trường. Trong mối tương quan ấy, mỗi người cần có hiểu biết để lắng nghe cơ thể, chủ động điều chỉnh thói quen và biết tìm đến người có chuyên môn khi cần thiết.

Theo chị, một trong những giá trị vẫn còn nguyên ý nghĩa của y học cổ truyền trong xã hội hiện đại là tinh thần phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe từ sớm. Từ ăn uống, vận động, nghỉ ngơi, trạng thái tinh thần đến môi trường sống, những lựa chọn nhỏ mỗi ngày đều có thể tạo nên ảnh hưởng lâu dài. Muốn chủ động chăm sóc sức khỏe, trước hết con người cần có kiến thức. Đây chính là điểm giao thoa giữa kinh nghiệm của một người làm giáo dục và vai trò của một người làm Nam y.

Khi tri thức y học cổ truyền dần trở nên xa lạ với thế hệ trẻ

Việt Nam sở hữu một kho tri thức y học cổ truyền phong phú, trong đó có nguồn cây thuốc đa dạng cùng những kinh nghiệm sử dụng thảo dược mang đậm dấu ấn bản địa, được bồi đắp và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trước đây, những tri thức ấy không nhất thiết đến từ trường lớp. Chúng hiện diện trong khu vườn, bữa ăn và cách ông bà, cha mẹ chăm sóc gia đình mỗi ngày. Tuy nhiên, mạch trao truyền tự nhiên đó đang dần bị gián đoạn.

Đặc biệt tại các đô thị, trẻ em ngày nay có thể tiếp cận một thế giới kiến thức rộng lớn qua trường học và Internet, nhưng lại ngày càng xa lạ với những loài cây từng gắn bó mật thiết với đời sống người Việt.

Theo Trần Thị Việt Thảo, vấn đề không chỉ nằm ở việc một đứa trẻ có gọi đúng tên một loài cây hay không. Câu hỏi lớn hơn là làm thế nào để thế hệ trẻ nhận ra giá trị của kho tri thức về sức khỏe, thiên nhiên và đời sống mà cha ông đã tích lũy; từ đó biết tìm hiểu, vận dụng phù hợp, tiếp nối và tự tin chia sẻ những giá trị ấy với thế giới.

“Cây thuốc quanh em” - sáng kiến lan tỏa tri thức YHCT Việt Nam từ những điều gần gũi

Tư duy đó được cụ thể hóa trong các hoạt động giáo dục trải nghiệm dành cho trẻ em và gia đình mà Trần Thị Việt Thảo tham gia xây dựng, trong đó có những sáng kiến như “Trái Đất này là của chúng ta”, “Cây thuốc quanh em”

Những sáng kiến không hướng đến việc dạy trẻ sử dụng cây thuốc để tự điều trị. Mỗi loài cây được xem như một “cánh cửa” giúp trẻ khám phá mối liên hệ giữa con người, sức khỏe, thiên nhiên và văn hóa bản địa.

Một hoạt động có thể bắt đầu bằng những câu hỏi gần gũi: Đây là cây gì? Cây mọc ở đâu và cần điều kiện nào để sinh trưởng? Vì sao người Việt thường trồng loại cây này? Cây xuất hiện trong món ăn hoặc sinh hoạt gia đình như thế nào? Bộ phận nào từng được sử dụng trong kinh nghiệm dân gian và cần lưu ý điều gì?

Thông qua quan sát, đối thoại và trải nghiệm, trẻ không chỉ ghi nhớ tên cây mà còn học cách đặt câu hỏi trước một thông tin liên quan đến sức khỏe. Từ một chiếc lá trong khu vườn, các em có thể mở rộng sự quan tâm đến thực phẩm mình ăn, nguồn nước mình sử dụng, chất lượng đất và môi trường sống xung quanh.

Cha mẹ được khuyến khích đồng hành bởi tri thức bản địa vốn được trao truyền rất nhiều qua mối quan hệ giữa các thế hệ. Một câu hỏi của trẻ có thể gợi lại trong người lớn ký ức về khu vườn, bữa cơm và cách chăm sóc gia đình. Tuy nhiên, ký ức ấy không được xem là kết luận chuyên môn cuối cùng mà trở thành điểm khởi đầu cho việc tìm hiểu có hệ thống hơn.

Giá trị của chương trình vì vậy không chỉ được đo bằng số lượng tên cây trẻ ghi nhớ. Quan trọng hơn là các em có biết quan sát, đặt câu hỏi, hiểu giới hạn của việc sử dụng cây thuốc và hình thành sự quan tâm đối với sức khỏe, thiên nhiên, văn hóa bản địa. Từ góc độ đó, “Cây thuốc quanh em” là một mô hình thực hành giáo dục sức khỏe dựa trên tri thức bản địa: đưa kiến thức trở về bối cảnh sống, kết nối các thế hệ và hình thành năng lực lựa chọn có hiểu biết từ sớm.

Không thể tách sức khỏe con người khỏi sức khỏe môi trường

Một trục quan trọng khác trong cách tiếp cận của Trần Thị Việt Thảo là đặt sức khỏe con người trong mối quan hệ với môi trường. Nguồn nước, thực phẩm, không khí, đất đai và cách hệ sinh thái được gìn giữ đều tác động đến chất lượng sống của cộng đồng.

Thảo dược là một ví dụ cụ thể. Phía sau công dụng của một loài cây còn có chất lượng đất, nguồn nước, đa dạng sinh học, phương thức canh tác, cách thu hái và bảo quản. Vì vậy, nói đến gìn giữ cây thuốc bản địa mà không quan tâm đến môi trường sinh trưởng là một cách tiếp cận chưa đầy đủ.

Từ việc tìm hiểu một loài cây, trẻ em và gia đình có thể nhận ra một mạng lưới liên hệ rộng hơn: cây cần điều kiện nào để sinh trưởng, hoạt động của con người ảnh hưởng ra sao đến đất và nước, vì sao phải bảo tồn đa dạng sinh học và sức khỏe của thiên nhiên liên quan như thế nào đến sức khỏe cộng đồng và chính mình.

Theo chị, đây cũng là nơi Nam y cần đối thoại với khoa học hiện đại. Y học cổ truyền cung cấp một hệ tri thức được tích lũy qua lịch sử, nhưng những nội dung được đưa vào chăm sóc sức khỏe hôm nay cần được xem xét trên nền tảng bằng chứng, chuyên môn và đạo đức. Cần phân biệt rõ hệ lý luận truyền thống, kinh nghiệm thực hành và những kết luận đã được nghiên cứu, kiểm chứng.

“Tôn trọng tri thức truyền thống không có nghĩa là tuyệt đối hóa truyền thống, cũng không có nghĩa là phủ nhận y học hiện đại. Điều có trách nhiệm hơn là tạo ra không gian để các hệ tri thức đối thoại, bổ sung và cùng hướng đến lợi ích của người bệnh và cộng đồng,” Trần Thị Việt Thảo nhấn mạnh.

Vai trò của người lương y không dừng lại ở phòng khám

Hiện Trần Thị Việt Thảo là thành viên Ban Chấp hành Chi hội Nam y Đồng Nai, thuộc Hội Nam y Việt Nam, đồng thời phụ trách công tác tổ chức đào tạo các khóa học về năng lượng sinh học. Cùng các lương y và hội viên, chị tham gia phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe và triển khai những hoạt động xã hội hướng đến cộng đồng.

Quá trình làm việc giúp chị tiếp xúc với các lương y giàu kinh nghiệm và nguồn tri thức được đúc kết từ thực tiễn hành nghề. Từ đó, vấn đề kế thừa Nam y trở thành một mối quan tâm lâu dài. Theo chị, kế thừa không chỉ là đào tạo thêm người hành nghề. Một nền tri thức muốn tiếp tục tồn tại cần có cộng đồng biết đến, hiểu đúng, sử dụng phù hợp và tham gia bảo vệ những điều kiện để tri thức ấy phát triển.

Nếu thế hệ đi trước sở hữu kinh nghiệm thực hành được tích lũy qua thời gian, thế hệ trẻ có thể đóng góp những phương pháp mới về giáo dục, nghiên cứu, công nghệ, truyền thông và cách tiếp cận. Sự kế thừa vì vậy không phải là sao chép nguyên trạng, mà là quá trình chuyển hóa tri thức bằng những phương pháp mới phù hợp với xã hội đương đại. Trong bối cảnh đó, người lương y không chỉ hiện diện khi bệnh nhân cần điều trị. Vai trò ấy có thể được mở rộng sang giáo dục sức khỏe, phòng bệnh, truyền thông và kết nối cộng đồng.

Để tri thức truyền thống tiếp tục sống xã hội hiện đại - trong lòng Việt Nam và vươn ra thế giới

Hành trình từ giáo dục đến Nam y của Trần Thị Việt Thảo hội tụ ở một câu hỏi: làm thế nào để con người không chỉ được cung cấp thêm thông tin, mà thật sự có năng lực đưa ra những lựa chọn tốt hơn cho sức khỏe và môi trường sống?

Câu trả lời có thể bắt đầu khi một đứa trẻ nhận ra một loài cây trong khu vườn; khi cha mẹ và con cùng tìm hiểu thay vì vội tin vào một lời truyền miệng; hay khi một người biết dừng lại mở rộng vùng học hỏi trước những thông tin mới về chăm sóc sức khỏe. Một loại rau trong bữa ăn, một chiếc lá trong khu vườn hay câu chuyện của ông bà, cha mẹ có thể là điểm khởi đầu để trẻ khám phá mối liên hệ giữa sức khỏe, thiên nhiên và văn hóa Việt Nam. Từ những trải nghiệm gần gũi ấy, tri thức truyền thống không còn là điều xa xôi thuộc về quá khứ, mà trở thành một phần sống động của đời sống hôm nay.

Từ nhận biết đến tò mò, từ tò mò đến tìm hiểu, từ hiểu biết đến trân trọng và tiếp nối. Chỉ khi còn được biết đến, thực hành và phát triển, tri thức y học cổ truyền Việt Nam mới có thể tiếp tục sống trong một xã hội đang không ngừng thay đổi.

Với Trần Thị Việt Thảo, gìn giữ Nam y không phải là đóng khung một di sản, mà là đưa tri thức ấy vào đối thoại với giáo dục, khoa học, môi trường và những vấn đề của đời sống hôm nay. Khi thế hệ trẻ hiểu rõ giá trị mình đang sở hữu, đồng thời có năng lực khám phá, kiểm chứng và diễn đạt bằng ngôn ngữ của thời đại, các em không chỉ tiếp nối di sản của cha ông mà còn có thể tự tin mang những giá trị của Nam y, thiên nhiên và văn hóa Việt Nam vào hành trình hội nhập với thế giới.

Nhìn lại hành trình từ giáo dục đến Nam y và hoạt động cộng đồng của Trần Thị Việt Thảo, những lĩnh vực tưởng như khác biệt lại hội tụ ở một điểm: trao cho con người tri thức để chủ động hơn trong cuộc sống.