Não bộ tuổi già: Đừng để trí óc “nghỉ hưu” trước chính mình

Có một quan niệm khá phổ biến rằng tuổi càng cao, não càng “cứng”, trí nhớ giảm là điều tất yếu và những gì đã mất thì rất khó lấy lại. Khoa học thần kinh hiện đại cho thấy cách nhìn này chưa đầy đủ.

Não bộ vẫn có khả năng thay đổi, thích nghi và tổ chức lại các kết nối thần kinh trong suốt cuộc đời. Khả năng đó được gọi là tính dẻo thần kinh.

Nhờ cơ chế này, một người 70 tuổi vẫn có thể học cách sử dụng điện thoại thông minh, một cụ 80 tuổi vẫn có thể thuộc một bài thơ mới, tập một động tác dưỡng sinh hay học chơi một nhạc cụ. Tốc độ có thể chậm hơn tuổi trẻ và cần lặp lại nhiều hơn, nhưng quá trình học hỏi vẫn diễn ra.

Tuy nhiên, tính dẻo thần kinh không phải phép màu có thể chữa khỏi mọi bệnh. Alzheimer, Parkinson, đột quỵ và các bệnh lý thần kinh khác vẫn cần được phát hiện, điều trị và phục hồi chức năng đúng chuyên môn. Điều đáng quý ở não bộ là khả năng thích nghi sinh học, chứ không phải khả năng tự chữa lành vô hạn.

Muốn não khỏe, trước hết hãy vận động

Trong nghiên cứu về tính dẻo thần kinh, BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor), một yếu tố dinh dưỡng thần kinh, được quan tâm bởi vai trò đối với sự sống còn và hoạt động của tế bào thần kinh, cũng như quá trình học tập và trí nhớ.

Có thể hình dung BDNF như một trong những “người làm vườn” âm thầm của não. Điều đáng nói là nhiều yếu tố của lối sống có thể tác động đến những cơ chế sinh học liên quan đến sức khỏe thần kinh. Trong đó, một biện pháp đơn giản và gần như không tốn kém là vận động.

NCT đi bộ thường nghĩ mình đang tập cho tim, phổi, cơ và khớp. Thực tế, mỗi bước chân cũng góp phần chăm sóc bộ não. Hoạt động thể lực phù hợp giúp cải thiện tuần hoàn, chuyển hóa và sức khỏe tim mạch, đồng thời hỗ trợ những cơ chế liên quan đến khả năng nhận thức và tính dẻo thần kinh.

Không nhất thiết phải tập luyện nặng. Đi bộ, dưỡng sinh, thái cực quyền, làm vườn hoặc các bài tập sức mạnh phù hợp đều có giá trị nếu được duy trì đều đặn và an toàn. Nói vui một chút: muốn đầu óc đừng ì, đôi chân trước hết đừng lười.

Não cũng cần được “ăn” và ngủ

Một bộ não khỏe khó có thể tồn tại lâu dài trong một cơ thể thiếu dinh dưỡng hoặc rối loạn chuyển hóa kéo dài. Chế độ ăn đa dạng, nhiều rau xanh, đậu đỗ, ngũ cốc nguyên hạt, cá, các loại hạt, chất béo tốt và lượng đạm phù hợp là nền tảng cho sức khỏe toàn thân, trong đó có sức khỏe thần kinh.

Nhiều thành phần dinh dưỡng như omega-3, vitamin nhóm B và polyphenol thực vật tiếp tục được nghiên cứu về mối liên hệ với chức năng não. Tuy nhiên, không nên kỳ vọng vào một loại thực phẩm hay sản phẩm đơn lẻ để “bổ não” trong khi những yếu tố nguy cơ quan trọng như hút thuốc, ít vận động, đường huyết cao, huyết áp không kiểm soát vẫn tồn tại.

Một người uống đủ loại “bổ não” nhưng vẫn thức khuya, ít vận động và kiểm soát bệnh mạn tính kém chẳng khác nào một tay sửa mái nhà, một tay lại tháo ngói.

Giấc ngủ cũng quan trọng không kém. Khi ngủ, não tiếp tục xử lý, củng cố và sắp xếp những thông tin đã tiếp nhận. Giấc ngủ còn liên quan đến các cơ chế giúp não loại bỏ những sản phẩm chuyển hóa.

Ở NCT, mất ngủ kéo dài cũng không nên mặc nhiên cho rằng “già thì phải thế”. Đau mạn tính, tiểu đêm, lo âu, ngưng thở khi ngủ, thuốc đang sử dụng và nhiều bệnh lý khác có thể là nguyên nhân cần được tìm hiểu.

Hãy để não được gặp những điều mới

Não không thích một cuộc sống quá đơn điệu. Một bài thơ mới, một cuốn sách mới, vài câu ngoại ngữ, một món ăn chưa từng nấu, một bài dưỡng sinh mới hay việc học sử dụng một ứng dụng điện thoại đều có thể tạo ra những thử thách vừa sức cho não.

Đặc biệt, những hoạt động kết hợp vận động, tư duy và giao tiếp thường mang lại nhiều kích thích đa dạng. Khiêu vũ chẳng hạn, đòi hỏi người tập phải nghe nhạc, nhớ động tác, giữ thăng bằng và phối hợp với người khác. Làm vườn vừa cần vận động, vừa đòi hỏi quan sát, ghi nhớ. Một ván cờ với người bạn già lại có thêm suy luận, giao tiếp và tiếng cười.

Vì vậy, dưỡng não không nhất thiết là ngồi một mình làm thật nhiều bài tập trí nhớ. Quan trọng hơn là giữ cho cuộc sống còn những điều mới mẻ đáng để học, để làm và để mong đợi.

Từ tính dẻo thần kinh đến minh triết Nam Y

Theo quan niệm dưỡng sinh, muốn trí sáng không thể chỉ chăm lo riêng cho “cái đầu”, mà cần chú trọng cả cơ thể và đời sống tinh thần: dưỡng tinh, ích khí, điều hòa khí huyết, an thần. Tỳ vị khỏe giúp hóa sinh khí huyết; vận động giúp khí huyết lưu thông; ngủ tốt giúp thần được dưỡng; tâm thanh, tình chí điều hòa giúp hạn chế những tác động bất lợi lên cơ thể.

Những tư tưởng như dưỡng khí, tồn thần, thanh tâm, luyện hình của Đại danh y Tuệ Tĩnh gợi mở một nguyên lý đáng suy ngẫm: muốn một bộ phận khỏe, cần tạo một cơ thể và một đời sống thuận lợi để bộ phận ấy được khỏe.

Não cũng không nằm ngoài quy luật đó. “Tự phục hồi” vì vậy cần được hiểu đúng là khả năng thích nghi và tái tổ chức ở những mức độ nhất định, chứ không phải khả năng tự chữa khỏi mọi bệnh. Dưỡng sinh và lối sống lành mạnh có giá trị phòng bệnh, hỗ trợ sức khỏe, nhưng không thể thay thế chẩn đoán và điều trị y khoa khi bệnh lý xuất hiện.

Nếu NCT có tình trạng quên tăng nhanh, thường xuyên lạc đường, thay đổi tính cách rõ rệt, nói khó, yếu liệt hoặc mất khả năng thực hiện những công việc vốn quen thuộc, cần được thăm khám sớm.

Đừng để trí óc nghỉ hưu trước chính mình

Tuổi trẻ học để trưởng thành, tuổi trung niên học để làm việc và thích nghi; tuổi già có thể học để giữ trí sáng, giữ niềm vui và giữ sự kết nối với cuộc đời.

Học ở tuổi 70 hay 80 không nhất thiết để thi cử hay lấy bằng cấp. Đó có thể là học một bài hát vì yêu thích, đọc một cuốn sách vì tò mò, học công nghệ để trò chuyện với con cháu, tìm hiểu một loài cây vì yêu thiên nhiên. Mỗi điều mới học được giống như mở thêm một ô cửa cho căn nhà trí óc.

Trường thọ vì vậy không chỉ được đo bằng số năm trái tim còn đập. Một tuổi già đẹp còn cần đôi chân muốn bước, trí óc muốn học, trái tim muốn vui và con người vẫn còn tò mò trước cuộc sống. Một trong những bí quyết trường thọ đáng quý nhất là: đừng bao giờ để bộ não nghỉ hưu trước chính mình.