Những điều cần biết về Quân - Thần - Tá - Sứ trong đơn thuốc Đông y cổ phương

Khi kê đơn thuốc cho bệnh nhân, thầy thuốc Đông y thường hay đề cập đến khái niệm “quân - thần - tá - sứ”. Điều đó khiến không ít bệnh nhân cảm thấy khó hiểu, nghi hoặc và thắc mắc.

Thoạt nhìn một thang thuốc Đông Y, nhiều người phát hoảng vì thấy giống như một “đống cành, lá, củ quả…”, mỗi thứ một chút dường như lộn xộn không có quy luật và độ chính xác như Tây dược. Thực ra không phải thế, mà đúng ra là đều có quy luật tinh vi, vị thuốc này nâng đỡ mở đường cho vị thuốc kia phát huy hết mức công dụng…

Ảnh minh họa.

Quân - Thần - Tá - Sứ là gì?

Quân thần tá sứ là một thuật ngữ trong Đông y, phản ánh 4 thành phần chính tạo nên một thang thuốc.

Các vị thuốc (dược liệu) trong Đông y không kết hợp một cách tùy tiện mà đều có chủ đích với những nguyên tắc nghiêm ngặt. Trong đó, 4 thành phần Quân - Thần - Tá - Sứ đảm nhiệm những vai trò như trong một vương quốc thời xưa. Cách phối hợp các dược liệu này còn được gọi là “phối ngũ”.

Ảnh minh họa.

1. Quân - Quân dược hay còn gọi là chủ dược

Quân hay vị vua của vương quốc, là vị thuốc quan trọng nhất trong một phương thuốc. Quân dược có tác dụng giải trừ nguyên nhân gây bệnh, loại bỏ các triệu chứng chính.

Quân dược không thể thiếu trong một thang thuốc Đông y, chúng được sử dụng với liều lượng cao hơn các dược liệu khác. Một thang thuốc nhỏ chỉ có một quân dược, giống như một quốc gia chỉ có một ông vua duy nhất. Tuy nhiên, trong một số phương thuốc lớn, có tới hai hoặc vài ba quân dược.

Việc kết hợp các quân dược cũng rất chặt chẽ sao cho không phản tác dụng mà vẫn trị đúng bệnh. Hiểu rõ tính chất của từng vị thuốc giúp thầy thuốc kết hợp nhuần nhuyễn, “bệnh đâu hết đó”.

2. Thần - Thần dược hay phụ dược

Thần dược giống như một vị tướng trong triều đình, có vai trò hỗ trợ vị thuốc chính phát huy tác dụng giải trừ gốc bệnh. Một thang thuốc phức tạp có thể có một đến vài thần dược, thang thuốc đơn giản lại có thể không có thần dược.

3. Tá - Tá dược

Tá dược là vị thuốc hỗ trợ quân dược và thần dược trị các triệu chứng phụ của bệnh. Giống như một vị thượng thư, tá dược hỗ trợ vua và tể tướng các công việc khác nhau trong triều đình.

Ngoài ra, tá dược còn có công dụng giảm độc tính, tác dụng phụ của hai vị thuốc chính.

4. Sứ - Sứ dược

Được xếp sau cùng trong 4 vị thuốc nhưng không kém phần quan trọng. Sứ là quan sứ, giúp vua truyền mệnh lệnh trong triều đình. Trong Đông y, sứ là vị thuốc dẫn, đưa thuốc tới ổ bệnh.

Một trong những khái niệm quan trọng của Đông y chính là đường kinh lạc, hay đường khí huyết trong cơ thể. Tất cả bệnh lý sinh ra đều do tắc nghẽn kinh lạc mà ra. Thông kinh lạc chính là lưu thông được đường khí huyết, cơ thể khỏe mạnh, sức khỏe dồi dào.

Sứ dược đóng vai trò dẫn thuốc xuyên suốt đường kinh lạc, điều hòa các vị thuốc trong cơ thể. Cam thảo thường được lựa chọn là vị thuốc dẫn bởi nó dẫn vào 12 kinh, thông hành kinh lạc.

BÀN LUẬN VỀ QUÂN - THẦN - TÁ - SỨ VÀ ỨNG DỤNG

1. Hiện nay, trước vấn nạn gian và tham cho nên không ít người đã tìm mọi cách tác động làm thoái hóa, biến chất, biến tính của một số vị quân - thần - tá - sứ trong phương thuốc, bài thuốc.

2. Ngày nay, một số vị thuốc với vai trò là quân - thần - tá - sứ trong phương thuốc, bài thuốc đã bị gian thương chiết suất mất chất, bị mông má hình hài, bị tẩm ướp tạo ra màu giả, mùi giả, vị giả khiến cho:

Quân không còn là quân

Thần không ra hồn thần

Tá đâu còn chính tá

Sứ chẳng ra hình sứ.

Để chữa khỏi bệnh cho bách tính là cả một chặng đường gian nan đối với các lương y chân chính.

3. Muốn dùng thuốc nam trong vườn nhà để chữa bệnh, các bạn cần tìm hiểu chính xác về tính chất, tác dụng của từng loại cây, lá, củ, hoa, quả, thuốc nam đó.

4. Cần tìm hiểu và phối hợp một số loại thuốc nam trong vườn nhà với nhau tạo thành bài thuốc nam đơn giản nhằm làm tăng tác dụng chữa bệnh.

5. Nên biết và nhớ những loại thuốc nam trong vườn nhà có tính kỵ nhau để tránh dùng chung gây ảnh hưởng đến sức khỏe.

6. Những gì chưa biết, chưa rõ về cây thuốc nam, về tác dụng, về cách dùng, liều lượng dùng, về cách phối hợp các vị thuốc và tính chất kỵ nhau của một số vị thuốc thì cần hỏi các bác sĩ đông y hoặc hỏi qua các kênh thông tin chính thống (báo, đài phát thanh truyền hình...), chỉ khi nào thật rõ thì mới dùng.

7. Tuyệt đối không nên nghe thấy người ta nói cây này, lá nọ chữa được bệnh này bệnh kia mà đã vội vã tìm dùng, phải hết sức thận trọng và hỏi tư vấn kỹ trước khi dùng.

8. Nếu cần phải sử dụng thuốc nam, thuốc bắc thì các bạn nên tìm đến bệnh viện đông y hoặc các thầy thuốc đông y có kinh nghiệm và uy tín. Nguồn gốc, chất lượng đảm bảo, các khâu chế biến, sao tẩm, bảo quản đều được kiểm soát chặt chẽ trước khi đem ra thị trường.