Bát vị hoàn trong di sản Hải Thượng Lãn Ông

Bát vị hoàn - phương thuốc được Hải Thượng Lãn Ông khảo cứu

Hải Thượng Lãn Ông không phải người sáng chế Bát vị hoàn. Phương thuốc có nguồn gốc từ dòng y học cổ điển trước ông và được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Điểm đáng chú ý là khi đưa phương thuốc vào hệ thống trước tác của mình, Hải Thượng Lãn Ông không chỉ ghi lại tên và các vị thuốc. Trong phần Bát vị hoàn của Hải Thượng y tông tâm lĩnh, ông còn phân tích vai trò của từng nhóm dược liệu, bàn về ý nghĩa phối ngũ và những trường hợp cần gia giảm.

Qua đó có thể thấy một đặc điểm trong cách làm nghề của Hải Thượng Lãn Ông: kế thừa tri thức nhưng không tiếp nhận một cách máy móc.

Đây cũng là lý do Bát vị hoàn có thể được nhìn như một lát cắt trong di sản y học của ông, thay vì chỉ là một công thức thuốc cổ.

Tám vị thuốc và cấu trúc của phương

Theo phần Bát vị hoàn được dẫn từ Hải Thượng y tông tâm lĩnh, phương gồm tám vị:

Thục địa, Hoài sơn, Sơn thù, Đơn bì, Bạch linh, Trạch tả, Nhục quế và Phụ tử.

Sáu vị đầu tạo thành nền tảng của Lục vị địa hoàng hoàn, trong khi Nhục quế và Phụ tử làm nên đặc điểm riêng của Bát vị.

Trong cách lý giải của y học cổ truyền, Thục địa giữ vai trò quan trọng trong nhóm thuốc bổ âm; Sơn thù và Hoài sơn phối hợp để hỗ trợ can, tỳ và thận theo lý luận Đông y. Bạch linh, Trạch tả và Đơn bì được phối hợp nhằm điều hòa phần bổ, tránh để phương thuốc chỉ thiên về một phía. Nhục quế và Phụ tử đảm nhiệm phần ôn trợ dương.

Điều đáng chú ý ở đây là phương không đơn thuần tập hợp những vị thuốc có cùng một hướng tác dụng. Hải Thượng Lãn Ông phân tích sự phối hợp của chúng trong một chỉnh thể, qua đó thể hiện tư duy “bổ mà có tả, âm dương cùng xét” theo hệ thống lý luận của y học cổ truyền.

Tám vị thuốc

Từ “bổ thận” đến cách hiểu đúng về phương thuốc

Trong đời sống hiện nay, cụm từ “bổ thận” thường xuất hiện rất phổ biến. Tuy nhiên, cách hiểu này đôi khi bị mở rộng quá xa so với khái niệm gốc trong y học cổ truyền.

Bát vị hoàn được đặt trong phạm vi các chứng liên quan đến mệnh môn hỏa suy, thận dương hư theo lý luận Đông y. Những biểu hiện được y thư mô tả có thể gồm sợ lạnh, đau mỏi vùng lưng gối, tiểu tiện nhiều, ăn uống kém, cơ thể hư yếu hoặc một số biểu hiện thuộc phạm vi hư hàn.

Nhưng những triệu chứng này không phải là tiêu chuẩn để một người tự chẩn đoán bệnh.

Đau lưng, tiểu đêm, mệt mỏi hay lạnh tay chân đều có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác nhau. Vì vậy, không nên thấy một vài biểu hiện tương tự rồi tự kết luận mình “thận dương hư” và tìm mua Bát vị hoàn.

Đặc biệt, “thận dương hư” trong y học cổ truyền không đồng nhất với “suy thận” trong y học hiện đại.

Đây là điểm cần được nói rõ khi giới thiệu các phương thuốc cổ truyền với bạn đọc ngày nay.

Điều đáng chú ý nằm ở cách Hải Thượng Lãn Ông dùng thuốc

Một trong những giá trị của phần Bát vị hoàn trong Hải Thượng y tông tâm lĩnh là cách Hải Thượng Lãn Ông bàn rất cụ thể về sự thay đổi của phương theo chứng trạng.

Ông đề cập nhiều tình huống khác nhau và phân tích việc tăng, giảm hoặc bỏ thêm một số vị thuốc tùy trường hợp. Điều này cho thấy Bát vị hoàn trong tư duy của ông không phải một công thức bất biến dành cho tất cả người bệnh.

Tư duy ấy gắn với nguyên tắc biện chứng luận trị của y học cổ truyền: trước khi dùng thuốc phải nhận định chứng, rồi mới lựa chọn phép trị và phương thuốc.

Với bạn đọc hiện nay, đây có lẽ là bài học đáng chú ý hơn việc ghi nhớ thành phần của một phương thuốc.

Bởi trong thời đại mạng xã hội, không khó để tìm thấy những công thức thuốc cổ truyền được chia sẻ rộng rãi. Nhưng một công thức xuất hiện trong y thư không có nghĩa có thể tách khỏi bối cảnh chẩn đoán và tự sử dụng cho mọi trường hợp.

Phụ tử – vị thuốc cần đặc biệt thận trọng

Trong tám vị của Bát vị hoàn, Phụ tử là dược liệu cần được lưu ý đặc biệt.

Phụ tử thuộc nhóm dược liệu có độc tính và cần được chế biến đúng quy trình trước khi sử dụng làm thuốc. Những alkaloid đặc trưng của chi Aconitum có thể gây độc, đặc biệt đối với hệ tim mạch và thần kinh nếu sử dụng không đúng cách.

Các nghiên cứu về dược liệu và chế phẩm Bát vị cũng nhấn mạnh vai trò của Phụ tử chế trong phương.

Vì vậy, Bát vị hoàn không phải bài thuốc để người dân tự mua nguyên liệu, tự phối và tự sắc uống theo công thức trên mạng.

Đây là vấn đề càng cần được lưu ý khi người sử dụng đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị khác.

Kế thừa di sản không có nghĩa là sử dụng máy móc

Ngày nay, y học cổ truyền tiếp tục được nghiên cứu trong các lĩnh vực dược liệu, bào chế và đánh giá chất lượng thuốc.

Một nghiên cứu được đăng trên Tạp chí Y học Việt Nam đã nghiên cứu bào chế viên nang từ bài thuốc Bát vị hoàn, đồng thời sử dụng Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh của Lê Hữu Trác, NXB Y học 2008, làm một trong những tài liệu tham khảo. Nghiên cứu cho thấy chế phẩm được nghiên cứu đạt một số yêu cầu về chất lượng bào chế. Tuy nhiên, kết quả của một nghiên cứu bào chế cụ thể không thể được hiểu thành bằng chứng rằng phương thuốc có thể điều trị mọi bệnh lý.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp khi nhìn lại các phương thuốc cổ truyền.

Kế thừa không chỉ là giữ lại công thức. Đó còn là tiếp tục nghiên cứu chất lượng dược liệu, quy trình chế biến, độ an toàn, tương tác với thuốc khác và phạm vi sử dụng.

Giá trị còn lại sau một phương thuốc

Bát vị hoàn là một phương thuốc cổ truyền, nhưng câu chuyện phía sau phương thuốc rộng hơn nhiều.

Qua cách Hải Thượng Lãn Ông khảo cứu và bình giải, có thể thấy ông không xem việc dùng thuốc đơn giản là lựa chọn một công thức có sẵn. Người thầy thuốc cần hiểu lý luận, nhận định chứng trạng, cân nhắc sự phối hợp giữa các vị và theo dõi diễn biến của người bệnh.

Đó cũng là một trong những giá trị lớn của Hải Thượng y tông tâm lĩnh: tri thức y học được đặt trong mối quan hệ giữa lý luận và thực hành.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua. Y học hiện đại ngày nay đã có những phương tiện chẩn đoán và điều trị mà Hải Thượng Lãn Ông không thể có trong thời đại của mình. Vì thế, việc kế thừa di sản của ông cần đi cùng tinh thần nghiên cứu và đánh giá bằng những phương pháp phù hợp với hiện tại.

Bát vị hoàn, nhìn từ góc độ đó, không chỉ là một phương thuốc ôn bổ được ghi trong y thư.