Những bài thuốc trong di sản Hải Thượng Lãn Ông

Một kho tàng phương thuốc đồ sộ

Nói đến Hải Thượng Lãn Ông, người ta thường nhớ đến Hải Thượng y tông tâm lĩnh – bộ sách gồm 28 tập, 66 quyển, được xem là một công trình lớn của y học cổ truyền Việt Nam. Trong đó, bên cạnh hệ thống lý luận về chẩn đoán và điều trị còn có một khối lượng lớn tư liệu về dược liệu và phương thuốc.

Hải Thượng Lãn Ông không chỉ ghi chép lại những gì đã có. Trong quá trình hành nghề, ông vừa kế thừa kinh nghiệm của các y gia đi trước, vừa sưu tầm phương thuốc trong dân gian và khảo cứu dược liệu phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Tập Bách gia trân tàng ghi chép 644 phương thuốc. Hành giản trân nhu tập hợp 2.210 bài thuốc đơn giản, được rút từ các bản thảo của các danh y trước đó và sưu tầm trong nhân dân. Trong Lĩnh Nam bản thảo, ông ghi chép và bổ sung nhiều vị thuốc Nam, trong đó có 305 vị được bổ sung về công dụng hoặc sưu tầm thêm.

Đặc biệt, tập Hiệu phỏng tân ghi lại 29 bài thuốc được ông chế ra trong quá trình thực hành lâm sàng. Chi tiết này cho thấy Hải Thượng Lãn Ông không chỉ đóng vai trò người lưu giữ cổ phương mà còn trực tiếp khảo nghiệm và phát triển phương thuốc từ thực tế chữa bệnh.

Vì vậy, khi nói về “bài thuốc của Hải Thượng Lãn Ông”, cần phân biệt giữa những cổ phương ông kế thừa, những phương được ông gia giảm và những bài thuốc được ông xây dựng từ kinh nghiệm thực tiễn. Đây cũng là điểm quan trọng để hiểu đúng giá trị trong di sản y thuật của ông.

Lục vị – một cổ phương được vận dụng trong tư duy thủy – hỏa

Trong số các phương thuốc được nhắc đến nhiều nhất là Lục vị.

Phương gồm sáu vị: Thục địa, Hoài sơn, Sơn thù, Đan bì, Trạch tả và Phục linh. Đây là cổ phương có nguồn gốc từ trước thời Hải Thượng Lãn Ông, vì vậy không nên gọi Lục vị là bài thuốc do ông sáng chế.

Điểm đáng chú ý nằm ở cách Hải Thượng Lãn Ông tiếp nhận và vận dụng phương thuốc này trong hệ thống lý luận của mình.

Theo tài liệu của Sở Y tế Hà Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông là người hoàn thiện học thuyết thủy – hỏa, đồng thời sử dụng Lục vị, Bát vị và các biến phương của chúng để điều chỉnh những mất cân bằng âm dương, thủy – hỏa theo quan niệm YHCT.

Do đó, giá trị của Lục vị trong di sản Hải Thượng không chỉ nằm ở sáu vị thuốc, mà còn nằm ở tư duy biện chứng phía sau việc sử dụng phương thuốc.

Bát vị – thêm Quế, Phụ và câu chuyện về thủy – hỏa

Từ Lục vị, Bát vị có thêm hai vị là Nhục quế và Phụ tử.

Hai phương thường được đặt cạnh nhau khi nghiên cứu tư tưởng thủy – hỏa của Hải Thượng Lãn Ông. Trong thực hành, ông không xem phương thuốc là công thức bất biến mà chú trọng gia giảm theo chứng trạng.

Tài liệu của Bệnh viện Y học cổ truyền Hà Tĩnh cho biết các phương Lục vị và Bát vị được sử dụng như nền tảng để thầy thuốc tiếp tục gia giảm theo từng thể bệnh.

Điều này phản ánh một nguyên tắc quan trọng trong tư duy của Hải Thượng: biết phương thuốc chưa đủ, người thầy thuốc còn phải hiểu bệnh và hiểu người bệnh.

Tứ quân – một cổ phương trong phép bổ khí

Tứ quân tử thang cũng nằm trong nhóm phương được nhắc đến trong quá trình kế thừa di sản Hải Thượng Lãn Ông.

Phương gồm Nhân sâm, Bạch truật, Phục linh và Cam thảo, thuộc nhóm cổ phương kinh điển của y học cổ truyền.

Trong các tài liệu về kế thừa phương thuốc Hải Thượng tại Bệnh viện Y học cổ truyền Hà Tĩnh, Tứ quân được liệt kê cùng Lục vị, Bát vị, Tứ vật, Độc hoạt tang ký sinh, Huyết phủ trục ứ... Đây là những phương được nghiên cứu, sử dụng và gia giảm trong thực hành.

Tứ vật – cổ phương về khí huyết

Tứ vật thang cũng là một phương quen thuộc trong hệ thống cổ phương được nhắc đến trong di sản này.

Nếu Lục vị và Bát vị thường được nghiên cứu trong mối liên hệ với tư duy thủy – hỏa, thì Tứ vật lại gắn với lý luận về khí huyết.

Việc nhiều cổ phương khác nhau cùng xuất hiện trong hệ thống y thuật Hải Thượng cho thấy phạm vi nghiên cứu của ông không bị giới hạn trong một nhóm bệnh hay một phép chữa. Ông xây dựng một hệ thống tương đối toàn diện, từ lý luận, chẩn đoán đến dược học và điều trị.

Độc hoạt tang ký sinh – một phương được kế thừa đến hôm nay

Độc hoạt tang ký sinh thang cũng là một trong những cổ phương được nhắc đến khi nói về việc kế thừa phương thuốc của Hải Thượng Lãn Ông.

Theo tài liệu của Sở Y tế Hà Tĩnh, đây cùng với Lục vị, Bát vị, Bổ trung ích khí, Thiên ma câu đằng ẩm... là những phương cổ được Bệnh viện Y học cổ truyền Hà Tĩnh tiếp tục sử dụng trong thực hành hiện nay.

Điểm đáng chú ý không phải việc giữ nguyên một công thức qua hàng trăm năm, mà là tiếp tục nghiên cứu và gia giảm phương thuốc trên cơ sở lý luận YHCT và tình trạng cụ thể của người bệnh.

Điều Hải Thượng để lại không chỉ là những bài thuốc

Nhìn toàn bộ kho tàng phương thuốc của Hải Thượng Lãn Ông, có thể thấy ông vừa là người kế thừa, vừa là người khảo cứu và phát triển.

Ông ghi lại những phương thuốc đã có, thu thập kinh nghiệm dân gian, nghiên cứu thuốc Nam, đồng thời tạo ra những phương mới từ thực tiễn lâm sàng. Chính sự kết hợp ấy làm nên giá trị đặc biệt của Hải Thượng y tông tâm lĩnh.

Với Hải Thượng Lãn Ông, một bài thuốc dường như không tồn tại độc lập với người bệnh. Phương thuốc phải đi cùng chứng trạng, phép chữa và sự gia giảm. Vì thế, nghiên cứu các bài thuốc của ông cũng chính là nghiên cứu cách một danh y Việt Nam tiếp nhận tri thức cổ truyền rồi đưa chúng vào thực tiễn chữa bệnh.

Hơn hai thế kỷ sau, nhiều phương thuốc trong hệ thống ấy vẫn được nghiên cứu và kế thừa. Nhưng có lẽ điều đáng giá nhất không chỉ là những cái tên còn được nhắc đến, mà là tư duy hành nghề phía sau mỗi phương thuốc: học từ cổ nhân nhưng không máy móc, coi trọng thực tiễn và luôn đặt người bệnh vào trung tâm của việc chữa trị.

Lưu ý: Các phương thuốc nêu trên thuộc hệ thống y học cổ truyền; nhiều phương là cổ phương được Hải Thượng Lãn Ông kế thừa và vận dụng, không phải tất cả đều do ông sáng chế. Việc sử dụng thuốc cần có sự thăm khám và chỉ định của người có chuyên môn.