Thượng kinh ký sự: Chuyến đi để đời của Hải Thượng Lãn Ông

Rời Hương Sơn, bước vào chốn cung đình

Ở tuổi ngoài 60, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác đã có một cuộc sống tương đối ổn định tại Hương Sơn, quê mẹ của ông. Xa rời chốn quan trường, ông dành phần lớn thời gian hành nghề y, nghiên cứu, dạy học và biên soạn những trước tác y học. Với Lê Hữu Trác, việc chữa bệnh và truyền bá tri thức y học mới là con đường phụng sự lâu dài.

Thế nhưng, năm 1782, tiếng tăm của ông đã lan tới kinh thành. Chúa Trịnh Sâm sai người triệu ông ra Thăng Long để chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán và chính chúa. Khi ấy, Lê Hữu Trác đã 62 tuổi. Một người vốn quen nếp sống giản dị nơi núi rừng nay phải bước vào phủ Chúa – không gian xa hoa, nhiều nghi lễ và chịu sự chi phối của những mối quan hệ quyền lực.

Chuyến đi không đơn thuần là hành trình của một thầy thuốc nhận lời mời chữa bệnh. Đó còn là cuộc dịch chuyển đưa ông đến gần hơn với đời sống chính trị, văn hóa và xã hội đương thời. Trên đường đi, Lê Hữu Trác quan sát cảnh vật, con người, ghi lại những cuộc gặp gỡ và những trải nghiệm của chính mình.

Những trang ký mở ra hậu trường phủ Chúa

Sau chuyến đi, Lê Hữu Trác ghi lại những điều mắt thấy, tai nghe trong tác phẩm Thượng kinh ký sự, viết bằng chữ Hán. Tác phẩm tái hiện hành trình từ Hương Sơn ra kinh đô, những lần vào phủ Chúa, quá trình thăm khám bệnh, các cuộc tiếp xúc với quan lại, nho sĩ và những người quen cũ.

Điểm đặc biệt của tác phẩm nằm ở cách kể chuyện tự nhiên, giàu chi tiết. Người đọc không chỉ theo dõi một hành trình chữa bệnh mà còn được bước vào không gian sinh hoạt của giới quyền quý. Những lớp cửa, hành lang, cung thất, nghi thức tiếp đón và cảnh sống xa hoa trong phủ Chúa hiện lên qua con mắt của một người trực tiếp chứng kiến.

Đáng chú ý, Lê Hữu Trác không chỉ ghi chép những điều lớn lao. Ông còn để tâm đến cảnh sắc thiên nhiên, sinh hoạt thường ngày, thái độ và cách ứng xử của từng người mình gặp. Từ những chi tiết tưởng như vụn vặt ấy, một bức tranh xã hội nhiều tầng lớp dần hiện ra.

Giá trị của Thượng kinh ký sự vì thế vượt ra ngoài phạm vi một cuốn ghi chép y học. Tác phẩm trở thành nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với việc tìm hiểu đời sống cung đình, văn hóa và xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Nhà xuất bản Trẻ giới thiệu đây là một thiên ký sự viết về người thật, việc thật với lối hành văn giản dị, tinh tế và sinh động.

Người thầy thuốc trước áp lực của quyền lực

Một trong những phần đáng chú ý nhất của Thượng kinh ký sự là những ghi chép về quá trình Lê Hữu Trác thăm khám cho thế tử Trịnh Cán. Đây là tình huống đặc biệt nhạy cảm: người bệnh thuộc hoàng tộc, xung quanh có đội ngũ ngự y và mọi quyết định chuyên môn đều diễn ra trong môi trường cung đình nhiều áp lực.

Qua những trang viết, người đọc thấy được sự thận trọng của một thầy thuốc khi đứng trước bệnh tình của người có địa vị đặc biệt. Lê Hữu Trác không chỉ quan sát triệu chứng mà còn phải cân nhắc hoàn cảnh, cách dùng thuốc và những hệ quả có thể phát sinh từ quyết định của mình.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận những ghi chép này trong bối cảnh y học và xã hội thế kỷ XVIII. Không nên dùng những đánh giá giản lược theo tiêu chuẩn hiện đại để kết luận về toàn bộ năng lực của thầy thuốc hay quy trách nhiệm cho một cá nhân trước diễn biến bệnh tình của thế tử. Điều đáng chú ý hơn là cách Lê Hữu Trác ghi lại trải nghiệm nghề nghiệp trong một hoàn cảnh đặc biệt, qua đó cho thấy mối quan hệ phức tạp giữa chuyên môn y học và quyền lực.

Từ chuyến đi năm 1782 đến di sản văn học – lịch sử

Nếu Hải Thượng y tông tâm lĩnh thể hiện chiều sâu nghiên cứu và những đóng góp của Lê Hữu Trác đối với y học cổ truyền, thì Thượng kinh ký sự lại giúp hậu thế hiểu thêm về con người ông ở một phương diện khác: một trí thức có khả năng quan sát tinh tế, tư duy độc lập và ngòi bút giàu sức biểu đạt.

Tác phẩm được xếp ở phần cuối bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh. Theo tư liệu của tỉnh Hà Tĩnh, tập cuối mang tên Thượng kinh ký sự được hoàn thành vào tháng 11/1783; toàn bộ bộ sách được khắc in lần đầu năm 1885. Như vậy, chuyến đi diễn ra năm 1782 chính là trải nghiệm quan trọng làm nên chất liệu cho tác phẩm, nhưng việc hoàn thành văn bản kéo dài sau đó.

Qua nhiều thế hệ, Thượng kinh ký sự vẫn được đọc không chỉ như một tác phẩm văn học trung đại mà còn như một nguồn tư liệu để tìm hiểu lịch sử. Những trang viết về phủ Chúa, về người dân, quan lại, thầy thuốc và cảnh sắc trên đường đi đã góp phần lưu giữ một lát cắt sinh động của xã hội đương thời.

Chuyến đi năm 1782 có thể bắt đầu từ một mệnh lệnh triệu thầy thuốc, nhưng giá trị để lại không dừng ở việc chữa bệnh cho người trong phủ Chúa. Từ trải nghiệm ấy, Hải Thượng Lãn Ông đã để lại một tác phẩm giúp hậu thế nhìn lại cả một thời đại qua con mắt của người trong cuộc. Đó cũng là lý do Thượng kinh ký sự vẫn có sức sống riêng bên cạnh những trước tác y học đồ sộ của ông.