Robot liệu có thay thế được bác sĩ?

Phẫu thuật bằng robot là một trong những bước tiến quan trọng của y học hiện đại, giúp bác sĩ thực hiện các thao tác phức tạp với độ chính xác cao và ít xâm lấn hơn so với phẫu thuật truyền thống. Tuy nhiên, mức độ triển khai công nghệ này trên thế giới hiện nay vẫn rất khác nhau giữa các quốc gia.

BẢN ĐỒ PHẪU THUẬT ROBOT TOÀN CẦU

Theo đó, Mỹ hiện là quốc gia dẫn đầu thế giới về phẫu thuật robot. Hệ thống phổ biến nhất là robot da Vinci do Intuitive Surgical phát triển, được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt từ năm 2000.

Theo báo cáo tài chính chính thức của Intuitive Surgical, đến năm 2024, hơn 10.000 hệ thống da Vinci đã được lắp đặt trên toàn cầu, trong đó Mỹ chiếm tỷ lệ lớn nhất và cũng là nơi thực hiện số lượng ca phẫu thuật robot cao nhất thế giới. Chi phí phẫu thuật robot Da Vinci Xi tại Mỹ dao động khoảng 15.000 – 22.000 USD.

Các ca phẫu thuật phổ biến tại Mỹ bao gồm cắt tuyến tiền liệt, phẫu thuật phụ khoa và phẫu thuật tiêu hóa. Sự phát triển mạnh mẽ này đến từ hệ thống bảo hiểm y tế có khả năng chi trả cao và sự đầu tư liên tục của các bệnh viện vào công nghệ ít xâm lấn.

Đến năm 2024, hơn 10.000 hệ thống da Vinci đã được lắp đặt trên toàn cầu

Tại châu Âu, phẫu thuật robot cũng được triển khai rộng rãi nhưng không đồng đều giữa các quốc gia. Các nước như Đức, Pháp, Anh và Ý là những trung tâm ứng dụng chính, đặc biệt trong phẫu thuật ung thư và nội soi phức tạp.

Một nghiên cứu tổng quan trên ScienceDirect cho thấy hệ thống phẫu thuật robot da Vinci đã được ghi nhận trong các nghiên cứu lâm sàng tại ít nhất 42 quốc gia, với sự phân bố chủ yếu ở châu Âu và Bắc Mỹ, trong khi việc tiếp cận tại nhiều khu vực khác vẫn còn hạn chế.

Tuy nhiên, do chi phí đầu tư cao, robot chủ yếu tập trung tại các bệnh viện lớn hoặc tuyến trung ương. Bên cạnh đó, châu Âu cũng đang phát triển các hệ thống mới như Versius của CMR Surgical (Anh). Theo GlobeNewswire, hệ thống này đã được sử dụng tại hơn 20 quốc gia và thực hiện trên 15.000 ca phẫu thuật tính đến năm 2023.

Ở châu Á, tốc độ phát triển phẫu thuật robot đang tăng nhanh, đặc biệt tại Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Trung Quốc là quốc gia nổi bật với chiến lược đầu tư mạnh vào công nghệ y tế bao gồm cả việc phát triển robot nội địa như Hugo RAS và KangDuo Surgical, đồng thời mở rộng sử dụng các hệ thống nhập khẩu tại các bệnh viện lớn.

Theo nghiên cứu tổng quan trên ScienceDirect, châu Á là khu vực có tốc độ tăng trưởng nhanh nhưng việc phân bố vẫn không đồng đều, chủ yếu tập trung ở các đô thị lớn

Nhật Bản là một trong những quốc gia đầu tiên tại châu Á ứng dụng robot trong phẫu thuật. Việc triển khai công nghệ này được thúc đẩy đáng kể sau khi hệ thống robot da Vinci được cơ quan quản lý y tế Nhật Bản phê duyệt và bắt đầu được bảo hiểm y tế quốc gia chi trả cho một số loại phẫu thuật từ năm 2012, sau đó mở rộng mạnh vào năm 2018.

Theo các nghiên cứu được công bố, việc đưa phẫu thuật robot vào danh mục được bảo hiểm đã góp phần làm tăng nhanh số lượng ca mổ bằng robot tại Nhật Bản, đặc biệt trong các phẫu thuật ung thư dạ dày, đại trực tràng và tuyến tiền liệt.

Trong khi đó, Hàn Quốc được xem là một trong những quốc gia có mức độ ứng dụng phẫu thuật robot cao tại châu Á, đặc biệt trong các lĩnh vực điều trị ung thư như ung thư tuyến giáp và dạ dày.

Theo các nghiên cứu tổng quan được công bố, số lượng ca phẫu thuật robot tại Hàn Quốc thuộc nhóm cao trong khu vực, với việc triển khai rộng rãi hệ thống da Vinci tại nhiều bệnh viện lớn.

Các trung tâm y tế tiêu biểu như Hệ thống Y tế Đại học Yonsei và Bệnh viện Đại học Quốc gia Seoul đã ứng dụng công nghệ này trong nhiều chuyên khoa, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và độ chính xác trong phẫu thuật. Tuy nhiên, việc tiếp cận công nghệ này ở nông thôn vẫn còn hạn chế do chi phí cao.

Tại Đông Nam Á, Thái Lan và Singapore là hai quốc gia đi đầu trong triển khai phẫu thuật robot. Thái Lan phát triển mạnh theo hướng trung tâm dịch vụ y tế khu vực với các khoản đầu tư lớn vào hệ thống robot.

Một ví dụ tiêu biểu là hệ thống Bệnh viện Bangkok, nơi đã đầu tư hơn 200 triệu baht để xây dựng trung tâm phẫu thuật robot sử dụng hệ thống da Vinci Xi. Trung tâm này được thiết kế để thực hiện các ca phẫu thuật phức tạp trong nhiều chuyên khoa như ung thư, tiết niệu, tiêu hóa và phụ khoa, đồng thời hướng tới phục vụ bệnh nhân quốc tế như một phần của chiến lược thu hút khách du lịch y tế.

Trong khi đó, Singapore phát triển phẫu thuật robot theo hướng tập trung vào chất lượng chuyên môn và tích hợp với nghiên cứu công nghệ y sinh. Các bệnh viện lớn như Bệnh viện đa khoa Singapore và Bệnh viện Quốc gia Singapore đã triển khai phẫu thuật robot trong nhiều lĩnh vực như ngoại tiêu hóa, tiết niệu và ung thư, với tiêu chuẩn kỹ thuật cao và quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt.

Bên cạnh ứng dụng lâm sàng, Singapore còn tham gia phát triển công nghệ robot y tế thông qua các công ty trong nước như NDR Medical Technology, chuyên nghiên cứu robot hỗ trợ can thiệp chính xác dưới hướng dẫn hình ảnh.

Singapore còn tham gia phát triển công nghệ robot y tế thông qua các công ty trong nước như NDR Medical Technology

Các khu vực khác như Mỹ Latinh, Trung Đông và châu Phi, phẫu thuật robot vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu. Tại Trung Đông, một số quốc gia có tiềm lực tài chính mạnh như Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Ả Rập Saudi đã chủ động đầu tư vào các trung tâm y tế hiện đại có trang bị hệ thống robot phẫu thuật, nhằm nâng cao chất lượng điều trị và thu hút bệnh nhân quốc tế trong lĩnh vực du lịch y tế.

Tuy nhiên, việc triển khai vẫn chủ yếu tập trung ở các bệnh viện lớn tại các đô thị trung tâm và chưa phổ biến rộng trong toàn hệ thống y tế.

Ở Mỹ Latinh, Brazil và Mexico được xem là hai quốc gia đi đầu trong ứng dụng phẫu thuật robot trong khu vực. Một số bệnh viện lớn tại các thành phố như São Paulo hay Mexico City đã triển khai hệ thống robot da Vinci trong các chuyên khoa như tiết niệu và ung thư.

Dù vậy, theo các báo cáo tổng quan, số lượng hệ thống robot tại khu vực này vẫn còn hạn chế so với Bắc Mỹ và châu Âu, việc tiếp cận công nghệ vẫn chủ yếu tập trung ở các cơ sở y tế tư nhân hoặc trung tâm y khoa lớn.

Tại châu Phi, mức độ ứng dụng phẫu thuật robot còn thấp hơn đáng kể. Công nghệ này hiện chủ yếu xuất hiện tại Nam Phi và một số cơ sở y tế lớn ở Bắc Phi như Ai Cập.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng rào cản chính bao gồm chi phí đầu tư cao, thiếu nhân lực được đào tạo chuyên sâu và hạn chế về cơ sở hạ tầng kỹ thuật, khiến việc triển khai rộng rãi phẫu thuật robot tại khu vực này gặp nhiều khó khăn. Do đó, phần lớn các quốc gia châu Phi vẫn chưa thể tiếp cận công nghệ này ở quy mô lớn.

ROBOT TRONG PHÒNG MỔ VIỆT NAM

Trong hơn 10 năm qua, phẫu thuật robot đã từng bước được đưa vào hệ thống y tế Việt Nam, trở thành một trong những kỹ thuật ngoại khoa hiện đại nhất hiện nay. Từ những ca đầu tiên tại bệnh viện nhi đến việc mở rộng tại các trung tâm y tế lớn, công nghệ này đang dần định hình lại phương pháp điều trị phẫu thuật tại nhiều chuyên khoa.

Theo ghi nhận, Việt Nam bắt đầu tiếp cận phẫu thuật robot từ năm 2014, Bệnh viện Nhi Trung ương là đơn vị đầu tiên triển khai chính thức vào năm 2015, thực hiện các ca phẫu thuật cho trẻ em với hệ thống robot hỗ trợ.

Đến cuối năm 2015, bệnh viện đã thực hiện khoảng 83 ca phẫu thuật bằng robot, chủ yếu trong lĩnh vực ngoại nhi. Đây là giai đoạn đặt nền móng quan trọng, chứng minh tính khả thi của kỹ thuật trong điều kiện y tế trong nước.

Bước phát triển tiếp theo diễn ra vào năm 2016, khi Bệnh viện Bình Dân (TP.HCM) trở thành đơn vị đầu tiên tại Việt Nam ứng dụng phẫu thuật robot trên người lớn. Việc đưa hệ thống robot da Vinci vào hoạt động đã mở ra kỷ nguyên mới trong phẫu thuật tiết niệu và tiêu hóa.

Chỉ sau khoảng 10 tháng triển khai, bệnh viện đã thực hiện hơn 200 ca phẫu thuật robot, chủ yếu trong điều trị ung thư tuyến tiền liệt và ung thư đại trực tràng, cho thấy tốc độ ứng dụng rất nhanh của công nghệ này tại Việt Nam

Sau giai đoạn tiên phong, nhiều bệnh viện lớn trên cả nước bắt đầu đầu tư và triển khai kỹ thuật này. Ở phía Bắc, các cơ sở như Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, Bệnh viện K và Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 đã đưa robot vào phẫu thuật các bệnh lý ung bướu và ngoại khoa phức tạp.

Ở phía Nam, ngoài Bệnh viện Bình Dân, các đơn vị như Bệnh viện Chợ Rẫy và Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM cũng đã triển khai robot trong điều trị ung thư, tiêu hóa và tiết niệu.

Tại hệ thống bệnh viện tư nhân, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec là một trong những đơn vị tiên phong tại miền Bắc, bắt đầu ứng dụng robot da Vinci từ năm 2017 cho các phẫu thuật ngoại tiết niệu và tiêu hóa.

Theo báo cáo chuyên môn, Vinmec đã triển khai nhiều ca phẫu thuật phức tạp như cắt thận, điều trị ung thư tiền liệt tuyến và các bệnh lý ổ bụng, với kết quả điều trị khả quan và tỷ lệ thành công cao.

Đặc biệt, sự phát triển mạnh mẽ nhất hiện nay thuộc về hệ thống bệnh viện tư nhân quy mô lớn. Bệnh viện FV (TP.HCM) đã chính thức đưa vào hoạt động trung tâm phẫu thuật robot da Vinci Xi hiện đại vào năm 2026.

Hệ thống này giúp mở rộng khả năng phẫu thuật chính xác cao và ít xâm lấn cho nhiều chuyên khoa khác nhau, đánh dấu bước tiến quan trọng trong chiến lược đầu tư y tế công nghệ cao tại Việt Nam.

Robot da Vinci Xi tại Bệnh viện FV (TP.HCM)

Bác sĩ Jean-Marcel Guillon, Tổng Giám đốc Bệnh viện FV chia sẻ, hệ thống robot phẫu thuật da Vinci Xi có giá khoảng 3,1 triệu USD, trong khi chi phí cải tạo khu văn phòng của Trung tâm Phẫu thuật Robot khoảng 150.000 USD.

Trong lĩnh vực lâm sàng, các bác sĩ cũng đánh giá cao hiệu quả của công nghệ này. Theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, phẫu thuật robot cho phép các bác sĩ thực hiện các thủ thuật phức tạp với mức độ xâm lấn tối thiểu.

Đổi lại là độ chính xác, tính linh hoạt và khả năng kiểm soát cao hơn so với các phẫu thuật nội soi thông thường. Nói một cách đơn giản, bác sĩ vẫn là người mổ, nhưng có thêm một công cụ rất tinh vi hỗ trợ phía sau.

Cách thức hoạt động là bác sĩ phẫu thuật ngồi tại một bảng điều khiển gần bệnh nhân (ngày nay với tốc độ đường truyền nhanh và ổn định, phẫu thuật viên chính có thể ngồi cách xa bệnh nhân, thậm chí ở bên kia đại dương) để sử dụng các cánh tay robot tiến hành phẫu thuật, một camera được đưa vào qua các vết mổ nhỏ.

Các cánh tay robot giúp giảm đáng kể hiện tượng run tay, cho phép rạch những vết mổ nhỏ hơn. Chúng có khả năng xoay, gập như cổ tay người, thao tác chính xác trong không gian hẹp, điều mà tay người bình thường rất khó làm được một cách ổn định trong thời gian dài.

Bệnh nhân thường ít mất máu và biến chứng hơn do sự chính xác khi thao tác bằng robot. Nhờ đó thời gian thủ thuật ngắn hơn, ít đau hơn và phục hồi nhanh hơn, thời gian nằm viện giảm đáng kể.

Chỉ định phẫu thuật của robot nằm trong rất nhiều chuyên khoa như tiết niệu, tiêu hóa, phụ khoa, tim mạch - lồng ngực…

Nói đơn giản, dễ hay khó, nếu làm nội soi có sự trợ giúp của robot thì về mặt kỹ thuật đều thuận lợi hơn (lái xe sang đời mới nhiều “đồ chơi” đương nhiên êm và an toàn hơn xe cổ điển).

Tuy nhiên, không phải cứ có robot là tốt hơn trong mọi trường hợp. Đặc biệt trong bối cảnh kinh tế Việt Nam, khi chi phí còn cao và bảo hiểm y tế chưa chi trả, việc sử dụng robot Da Vinci để mổ những bệnh rất đơn giản như viêm ruột thừa, cắt túi mật… cần được cân nhắc kỹ. Lợi ích có thể không tương xứng với chi phí bỏ ra, và khi đó rất dễ rơi vào lạm dụng.

Trong thực tế, các bác sĩ sẽ ưu tiên sử dụng robot trong những trường hợp phẫu thuật nội soi có nhiều rủi ro, đặc biệt trong chuyên ngành ung thư. Công nghệ này giúp cắt bỏ khối u tốt hơn nhờ hình ảnh 3D sắc nét và cánh tay robot linh hoạt, từ đó tăng khả năng bảo tồn cấu trúc lành và giảm biến chứng.

Robot không thực hiện phẫu thuật, bác sĩ và ê kíp vẫn là người kiểm soát và thực hiện toàn bộ ca mổ. Robot chỉ là một công cụ rất mạnh và cũng giống như bất kỳ công cụ nào khác, giá trị của nó nằm ở việc được sử dụng đúng người, đúng chỗ.