Vai trò của hội chứng sợ ngã đối với suy giảm chức năng vận động ở người cao tuổi

TÓM TẮT

Sợ ngã là tình trạng thường gặp ở người cao tuổi và có liên quan chặt chẽ với suy giảm chức năng vận động. Khi sợ ngã, người cao tuổi thường hạn chế đi lại, né tránh hoạt động và giảm tham gia sinh hoạt hằng ngày. Điều này dẫn đến yếu cơ, giảm thăng bằng, giảm sức bền và làm tăng nguy cơ té ngã thực sự. Sợ ngã còn liên quan với giảm tính độc lập chức năng và giảm chất lượng cuộc sống ở người cao tuổi. Vì vậy, cần phát hiện sớm và can thiệp phù hợp để duy trì khả năng vận động và phòng ngừa té ngã.

Từ khóa: sợ ngã, người cao tuổi, té ngã.

Abstract

Fear of falling is a common condition among older adults and is closely associated with a decline in functional mobility. When experiencing fear of falling, older individuals tend to limit ambulation, avoid activities, and reduce participation in daily living. This leads to muscle weakness, impaired balance, decreased endurance, and an increased risk of actual falls. Fear of falling is also associated with reduced functional independence and poorer quality of life in older adults. Therefore, early identification and appropriate interventions are essential to maintain mobility and prevent falls.

Keywords: Fear of falling, older adults, falls.

Doi:

Ngày nhận bài: 22/01/2026

Ngày hoàn thiện biên tập: 25/01/2026

Ngày duyệt đăng: 25/01/2026

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Già hóa dân số đang làm gia tăng nhanh chóng các vấn đề sức khỏe mạn tính ở người cao tuổi, trong đó té ngã là một trong những hội chứng lão khoa quan trọng do hậu quả nặng nề lên bệnh tật, tử vong, chất lượng cuộc sống và chi phí y tế. Bên cạnh té ngã thực sự, sợ ngã cũng là một vấn đề lâm sàng đáng quan tâm nhưng thường bị bỏ sót trong thực hành chăm sóc người cao tuổi.

Sợ ngã được hiểu là trạng thái lo lắng, bất an hoặc giảm tự tin khi thực hiện các hoạt động thường ngày do lo ngại bị té ngã. Tình trạng này có thể xuất hiện sau một lần té ngã, nhưng cũng có thể gặp ở những người chưa từng té. Điểm đáng chú ý là sợ ngã không chỉ là một phản ứng tâm lý đơn thuần, mà còn có thể dẫn đến né tránh hoạt động, giảm vận động thể lực, giảm hòa nhập xã hội và thúc đẩy suy giảm chức năng vận động.

II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ sợ ngã ở người cao tuổi dao động khá rộng giữa các quần thể nghiên cứu. Tại Việt Nam, một số nghiên cứu cộng đồng ghi nhận tỷ lệ sợ ngã mức cao khá lớn ở người cao tuổi.

Từ thực tế đó, việc nhận diện vai trò của sợ ngã trong tiến trình suy giảm chức năng vận động ở người cao tuổi có ý nghĩa quan trọng đối với lâm sàng, phục hồi chức năng và dự phòng té ngã. Bài viết này nhằm tổng quan vai trò của sợ ngã đối với suy giảm chức năng vận động ở người cao tuổi.

III. KẾT QUẢ

1. Khái niệm sợ ngã

Sợ ngã là một khái niệm đã được đề cập từ lâu trong lão khoa và phục hồi chức năng. Sợ ngã lần đầu tiên được mô tả là "ptophobia", có nghĩa là phản ứng sợ khi đứng hoặc đi bộ[1], và sau đó được gọi là "hội chứng sau té ngã"[2]. Theo Tinetti và cộng sự thì sợ ngã là nhận thức thấp về năng lực của bản thân trong việc tránh té ngã khi thực hiện các hoạt động thiết yếu hàng ngày không có nguy hiểm[3]. Người cao tuổi có thể vẫn còn khả năng thực hiện hoạt động, nhưng do giảm tự tin nên họ hạn chế hoặc tránh né hoạt động đó.

Chính vì vậy, sợ ngã vừa là triệu chứng tâm lý, vừa là biểu hiện lâm sàng báo hiệu sự suy giảm chức năng. Khi người cao tuổi bắt đầu ngại đi lại, ngại leo cầu thang, ngại ra ngoài hoặc ngại di chuyển trên địa hình không ổn định, điều đó cho thấy họ đang có thay đổi trong khả năng vận động, thăng bằng và sự tự tin chức năng.

2. Tần suất sợ ngã ở người cao tuổi

Sợ ngã là hiện tượng phổ biến ở người cao tuổi sống tại cộng đồng cũng như ở người bệnh có bệnh lý mạn tính. Sợ ngã đã được xác định là vấn đề y tế phổ biến ở người cao tuổi. Phân tích gộp 153 nghiên cứu với 200 033 đối tượng ≥ 60 tuổi tại 38 quốc gia ghi nhận tỉ lệ sợ ngã toàn cầu 49,6 % (dao động 6,96–90,34 %)[4]. Phân tích phân nhóm cho thấy tỉ lệ sợ té ngã gộp ở Châu Phi và Châu Á cao hơn ở các khu vực khác, cao hơn ở các nước đang phát triển so với các nước phát triển và cao hơn ở người bệnh so với dân số ngoài cộng đồng[4].

Ở khu vực Đông Nam Á, tổng quan 18 nghiên cứu công bố giai đoạn 2011–2021 cho thấy sợ ngã dao động từ 21,6 % đến 88,2 %, mức dao động lớn này chủ yếu phản ánh khác biệt về bối cảnh lấy mẫu (cộng đồng so với cơ sở y tế), đặc điểm đối tượng và thang đo sử dụng[5]. Tại Việt Nam, một nghiên cứu cộng đồng ở tỉnh Thừa Thiên Huế ghi nhận tỷ lệ sợ ngã cao ở người cao tuổi là 40,8%[6]

3. Các yếu tố liên quan đến sợ ngã

Sợ ngã là một hiện tượng đa yếu tố. Nhiều nghiên cứu cho thấy các yếu tố thường liên quan với sợ ngã gồm tuổi cao, giới nữ, tiền sử té ngã, suy giảm thăng bằng, rối loạn dáng đi, đau mạn tính, bệnh cơ xương khớp, sử dụng dụng cụ hỗ trợ đi lại, hạn chế trong hoạt động sống hằng ngày, suy giảm nhận thức, lo âu, thị lực kém và hỗ trợ xã hội thấp[6,7]. Tuổi cao làm gia tăng nguy cơ sợ ngã do quá trình lão hóa kèm theo giảm sức cơ, giảm tốc độ phản xạ, giảm kiểm soát tư thế và tăng bệnh lý kèm theo. Giới nữ thường có mức độ sợ ngã cao hơn, có thể liên quan đến tỷ lệ loãng xương, đau mạn tính và sự khác biệt trong hành vi vận động.

Tiền sử té ngã là một yếu tố rất quan trọng. Sau té ngã, người cao tuổi thường lo lắng tái té, từ đó giảm tự tin khi đi lại. Tuy nhiên, sợ ngã không chỉ xuất hiện ở người từng té mà còn gặp ở người chưa từng té nhưng có yếu tố nguy cơ như đi lại khó khăn, giảm thăng bằng hoặc đau nhiều.

Ở người cao tuổi có thoái hóa khớp gối, khớp háng, hạn chế vận động chức năng thường liên quan chặt với sợ ngã hơn là bản thân cơn đau đơn thuần. Các hoạt động như đứng lên ngồi xuống, đi bộ, leo cầu thang hoặc di chuyển trên mặt phẳng không ổn định là những tình huống làm người bệnh lo ngại nhiều nhất.

4. Hậu quả

Tăng nguy cơ té ngã: Mối quan hệ giữa té ngã và cảm giác lo sợ té ngã được xem như mối quan hệ hai chiều. Cảm giác lo sợ té ngã làm tăng nguy cơ té ngã và ngược lại[8]. Nỗi sợ té ngã có thể làm giảm sự tự tin, dẫn đến mất thăng bằng hoặc phản ứng chậm trong những tình huống nguy hiểm, từ đó thực sự tăng nguy cơ té ngã.

Hạn chế hoạt động: Sợ té ngã có thể khiến người cao tuổi hạn chế hoặc tránh các hoạt động hàng ngày, làm giảm khả năng vận động và độc lập chức năng[9].

Giảm chất lượng cuộc sống: Lo lắng về việc té ngã có thể dẫn đến căng thẳng, lo âu, và trầm cảm, từ đó làm giảm chất lượng cuộc sống. Sau khi bị ngã, một số người cao tuổi có thể đối mặt với các vấn đề về cảm xúc như trầm cảm và mất tự tin. Điều này dẫn đến chất lượng cuộc sống của họ có thể giảm sút do lo lắng và sợ hãi về khả năng bị ngã thêm lần nữa[9,10].

Suy giảm thể chất: Việc hạn chế hoạt động do sợ ngã có thể làm yếu cơ, giảm mật độ xương và làm tăng nguy cơ té ngã thực sự, tạo ra một vòng lặp tiêu cực[9].

Giảm hoạt động xã hội: Người cao tuổi sợ té ngã có thể tránh tham gia các hoạt động xã hội, dẫn đến sự cô lập và cảm giác cô đơn[9].

5. Vai trò của sợ ngã đối với suy giảm chức năng vận động

Sợ ngã có vai trò quan trọng trong tiến trình suy giảm chức năng vận động ở người cao tuổi thông qua nhiều cơ chế.

Trước hết, sợ ngã làm người cao tuổi né tránh hoạt động. Họ hạn chế đi lại, ít ra khỏi nhà, tránh leo cầu thang, tránh đi trên bề mặt trơn trượt hoặc không bằng phẳng. Việc giảm hoạt động kéo dài dẫn đến giảm điều hòa tim phổi, giảm sức mạnh cơ chi dưới, giảm linh hoạt khớp, giảm phản xạ thăng bằng và giảm sức bền. Đây là những thành phần cốt lõi của chức năng vận động.

Thứ hai, sợ ngã làm giảm sự tham gia xã hội. Khi người cao tuổi ngại đi chợ, ngại đến nơi đông người, ngại thăm người thân hoặc tham gia sinh hoạt cộng đồng, họ không chỉ giảm vận động mà còn giảm tương tác xã hội, tăng cảm giác lệ thuộc và dễ xuất hiện lo âu, trầm cảm. Những yếu tố này tiếp tục làm giảm động lực vận động.

Thứ ba, sợ ngã có thể làm tăng nguy cơ té ngã thực sự. Người cao tuổi quá lo lắng khi di chuyển thường có dáng đi dè dặt, bước ngắn, giảm tốc độ đi, giảm khả năng điều chỉnh tư thế. Cùng với yếu cơ và giảm thăng bằng do ít hoạt động, điều này làm nguy cơ té ngã tăng lên. Như vậy hình thành một vòng xoắn bệnh lý: sợ ngã dẫn đến giảm vận động, giảm vận động dẫn đến suy giảm chức năng, suy giảm chức năng lại làm tăng nguy cơ té ngã và tăng mức độ sợ ngã.

Nhiều nghiên cứu cho thấy sợ ngã có liên quan với giảm khả năng thực hiện các hoạt động sống hằng ngày, đặc biệt là các hoạt động dụng cụ như đi mua sắm, di chuyển ngoài cộng đồng, làm việc nhà hoặc giải quyết công việc cá nhân phức tạp. Khi người cao tuổi bắt đầu phụ thuộc trong các hoạt động này, tính độc lập chức năng suy giảm rõ rệt.

Ở góc độ phục hồi chức năng, sợ ngã là một rào cản quan trọng đối với quá trình tập luyện và phục hồi. Người bệnh có thể từ chối hoặc thực hiện không đầy đủ các bài tập đứng, tập đi, tập thăng bằng hoặc hoạt động chức năng vì sợ té. Điều này làm giảm hiệu quả can thiệp và kéo dài thời gian suy giảm chức năng.

6. Công cụ đánh giá sợ ngã.

Trong thực hành lâm sàng, sợ ngã đôi khi được sàng lọc bằng một câu hỏi đơn giản như “Ông/bà có sợ bị ngã không?”. Cách hỏi này dễ thực hiện, nhanh chóng và thuận tiện trong thực hành lâm sàng, tuy nhiên vẫn còn nhiều hạn chế. Đặc biệt, nó không phản ánh được mức độ lo sợ nhiều hay ít, không cho thấy sự thay đổi của người bệnh theo thời gian, đồng thời cũng khó xác định được những tình huống hoặc hoạt động cụ thể khiến người bệnh cảm thấy lo ngại.

Hiện nay, một số thang đo thường được sử dụng để lượng giá nỗi sợ té ngã gồm Falls Efficacy Scale (FES), Falls Efficacy Scale-International (FES-I) và Activities-specific Balance Confidence Scale (ABC). Đây là những công cụ được xây dựng có hệ thống hơn, giúp đánh giá không chỉ sự hiện diện của nỗi sợ mà còn mức độ lo ngại của người bệnh trong những hoàn cảnh sinh hoạt hằng ngày. Trong số đó, FES-I được sử dụng khá rộng rãi vì có khả năng phản ánh tương đối đầy đủ mức độ lo lắng của người bệnh khi thực hiện các hoạt động thường ngày như đi lại trong nhà, lên xuống cầu thang, tắm rửa, ra ngoài hoặc tham gia các hoạt động xã hội.

Việc sử dụng các thang đo này có ý nghĩa rất quan trọng trong sàng lọc người cao tuổi có nguy cơ suy giảm chức năng và giảm khả năng tham gia hoạt động. Trên thực tế, nhiều người bệnh không trực tiếp bày tỏ rằng họ sợ ngã, nhưng thông qua bảng hỏi, nhân viên y tế vẫn có thể nhận biết được mức độ lo ngại, những tình huống dễ gây sợ hãi và mức độ hạn chế hoặc né tránh hoạt động của họ. Đây là cơ sở quan trọng để xác định đúng nhóm nguy cơ, từ đó xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp như tập thăng bằng, tăng sức mạnh cơ, hướng dẫn phòng ngừa té ngã và hỗ trợ tâm lý. Nhờ vậy, các thang đo không chỉ có giá trị trong đánh giá ban đầu mà còn hữu ích trong việc theo dõi tiến triển và hiệu quả điều trị theo thời gian.

IV. BÀN LUẬN

Ý nghĩa đối với dự phòng và phục hồi chức năng

Nhận diện sợ ngã có ý nghĩa quan trọng trong quản lý người cao tuổi. Việc đánh giá sợ ngã nên được thực hiện cùng với đánh giá thăng bằng, dáng đi, sức cơ, hoạt động sống hằng ngày và nguy cơ té ngã. Can thiệp cần mang tính toàn diện, bao gồm tập tăng sức mạnh cơ chi dưới, tập thăng bằng và kiểm soát tư thế, tập dáng đi và chuyển tư thế, huấn luyện hoạt động chức năng an toàn, giáo dục phòng té ngã, điều chỉnh môi trường sống và hỗ trợ tâm lý nhằm tăng sự tự tin khi vận động.

Việc can thiệp không chỉ nhằm giảm nguy cơ té ngã mà còn giúp duy trì hoạt động, bảo tồn tính độc lập và cải thiện chất lượng cuộc sống.

V. KẾT LUẬN

Sợ ngã là một hội chứng phổ biến và có ý nghĩa lâm sàng quan trọng ở người cao tuổi. Đây không chỉ là hậu quả tâm lý sau té ngã mà còn là một yếu tố góp phần trực tiếp vào suy giảm chức năng vận động. Nhận diện sớm sợ ngã có ý nghĩa thiết thực trong thực hành lâm sàng, đặc biệt ở người cao tuổi có tiền sử té ngã, bệnh cơ xương khớp, suy giảm thăng bằng và hạn chế hoạt động sống hằng ngày. Đánh giá sợ ngã cần được lồng ghép vào chăm sóc lão khoa và phục hồi chức năng nhằm xây dựng các chương trình can thiệp đa thành phần, góp phần bảo tồn khả năng vận động, tính độc lập và chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.

VI. TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bhala RP, O'Donnell J, Thoppil E. Ptophobia: phobic fear of falling and its clinical management. Physical therapy. 1982;62(2):187-190.

2. Murphy J, Isaacs B. The post-fall syndrome: a study of 36 elderly patients. Gerontology. 1982;28(4):265-270.

3. Tinetti ME, Richman D, Powell L. Falls efficacy as a measure of fear of falling. Journal of gerontology. 1990;45(6):P239-P243.

4. Xiong W, Wang D, Ren W, Liu X, Wen R, Luo Y. The global prevalence of and risk factors for fear of falling among older adults: a systematic review and meta-analysis. BMC geriatrics. 2024;24(1):321.

5. Vo M, Thonglor R, Moncatar T, Han T, Tejativaddhana P, Nakamura K. Fear of falling and associated factors among older adults in Southeast Asia: a systematic review. Public health. 2023;222:215-228.

6. Vo THM, Nakamura K, Seino K, Nguyen HTL, Van Vo T. Fear of falling and cognitive impairment in elderly with different social support levels: findings from a community survey in Central Vietnam. BMC geriatrics. 2020;20:1-10.

7. Birhanie G, Melese H, Solomon G, Fissha B, Teferi M. Fear of falling and associated factors among older people living in Bahir Dar City, Amhara, Ethiopia-a cross-sectional study. BMC geriatrics. 2021;21:1-11.

8. Murphy SL, Dubin JA, Gill TM. The development of fear of falling among community-living older women: predisposing factors and subsequent fall events. The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences. 2003;58(10):M943-M947.

9. Scheffer AC, Schuurmans MJ, van Dijk N, van der Hooft T, de Rooij SE. Fear of falling: measurement strategy, prevalence, risk factors and consequences among older persons. Age and Ageing. 2008;37(1):19-24. doi:10.1093/ageing/afm169

10. Suzuki M, Ohyama N, Yamada K, Kanamori M. The relationship between fear of falling, activities of daily living and quality of life among elderly individuals. Nursing & health sciences. 2002;4(4):155-161.