Loại trừ bệnh sốt rét, cần triển khai ngay và quyết liệt

Trong khoảng thời gian từ năm 2000-2024, số quốc gia lưu hành sốt rét đã giảm mạnh, từ 108 xuống còn 80.

Đây là thông điệp nhấn mạnh tích cấp bách cần triển khai ngay để bảo vệ tính mạng người dân vì một tương lai không còn bệnh sốt rét.

Khoa học đang ngày càng phát triển cùng sự tiến bộ vượt bậc hơn bao giờ hết. Việc kiểm soát sốt rét đang bước vào kỷ nguyên mới với các công nghệ tiên phong như chỉnh sửa gen muỗi (CRISPR) để ngăn ký sinh trùng phát triển và vắc-xin, thuốc tiêm kéo dài. Các phương pháp này đang được nghiên cứu và thử nghiệm, hứa hẹn khả năng loại bỏ bệnh sốt rét trong tương lai gần. Đã có 25 quốc gia triển khai vắc-xin sốt rét để bảo vệ hàng triệu trẻ em mỗi năm.

Kể từ năm 2000, trên toàn thế giới đã ngăn chặn được 2,3 tỷ ca bệnh và giảm thiểu 14 triệu ca tử vong. Tính đến nay, 47 quốc gia đã được chứng nhận không còn sốt rét (trong đó năm 2024 có 2 quốc gia, năm 2025 có 3 quốc gia, có 37 quốc gia báo cáo ít hơn 1.000 ca trong năm 2024).

Thành công trong công cuộc thanh toán và loại trừ sốt rét là hoàn toàn khả thi. Ngay cả ở những khu vực khó khăn như Tiểu vùng sông Mê Kông Mở rộng chứng minh rằng loại bỏ bệnh là hoàn toàn đạt được hiệu quả với số ca bệnh giảm gần 90% bất chấp tình trạng kháng thuốc đã tồn tại trong một thời gian dài.

Trong khoảng thời gian từ năm 2000-2024, số quốc gia lưu hành sốt rét đã giảm mạnh, từ 108 xuống còn 80. Các quốc gia có ít hơn 10.000 ca đã tăng từ 27 trong năm 2000 lên 46 vào năm 2024.

Các quốc gia có ít hơn 100 ca sốt rét nội địa đã tăng từ 6 lên 26. Các quốc gia có ít hơn 10 ca sốt rét lây truyền tại chỗ tăng từ 4 lên 24.

Nhưng thành tựu đang bị đình trệ trên toàn cầu: Năm 2024, ước tính có 282 triệu ca mắc và 610.000 ca tử vong - tăng nhẹ so với năm 2023. Theo Báo cáo Sốt rét Thế giới 2025, tiến trình ngăn chặn bệnh sốt rét đang gặp trở ngại bởi các nguyên nhân sau:

Thách thức sinh học:

Kháng thuốc: 4 quốc gia ở Châu Phi: Eritrea, Rwanda, Uganda, Cộng hòa Thống nhất Tan-da-ni-a (Tanzania) đã được xác nhận kháng artemisinin và đang tiếp tục lan rộng sang các quốc gia khác.

Kháng một phần với các dẫn xuất artemisinin – thuốc chính trong các phương pháp điều trị sốt rét sau khi các loại thuốc như cloroquine và sulfadoxine-pyrimethamine thất bại điều trị – đã được xác nhận hoặc nghi ngờ xuất hiện ở ít nhất 8 quốc gia ở châu Phi, và cho thấy có dấu hiệu tiềm ẩn một số loại thuốc kết hợp với artemisinin điều trị thất bại.

Đây là một mối đe dọa nghiêm trọng đối với các biện pháp chữa trị cũng như thành quả điều trị bệnh sốt rét.

Côn trùng kháng hóa chất: Có 48 trong số 53 quốc gia báo cáo kháng pyrethroids (chất hóa học chính trong màn phun tẩm chống muỗi) đang lan rộng.

Sai lệch trong chẩn đoán: Hiện tượng mất đoạn gen pfhrp2 có thể dẫn đến kết quả sai trong xét nghiệm test chẩn đoán nhanh lan rộng ở 46 quốc gia có dịch bệnh lưu hành .

Sự xâm nhập và phát triển của muỗi: Anopheles stephensi, một loại muỗi sinh trưởng trong khu vực đô thị đang xảy ra hiện tượng kháng thuốc với muỗi, hiện tượng đang lan rộng ở các quốc gia châu Phi, gây ra mối đe dọa mới đối với các thành phố, khu vực đô thị.

Thách thức toàn diện:

Cắt giảm ngân sách: Nguồn tài trợ cho năm 2024 (3,9 tỷ USD) thấp hơn một nửa mục tiêu 9,3 tỷ USD cho năm 2025. Tổng ngân sách dành cho chống sốt rét chỉ đáp ứng 42% số kinh phí cần thiết để duy trì đúng tiến độ hướng tới các mục tiêu toàn cầu giảm ít nhất 75% tỷ lệ ca mắc và tử vong vào năm 2025 so với năm 2015.

Việc thiếu hụt 5,4 tỷ USD cho kế hoạch loại trừ sốt rét khiến quá trình thực hiện bị thiếu một cách nghiêm trọng nguồn lực tài chính .

Sự suy giảm của các nguồn viện trợ: Việc cắt giảm gần đây trong viện trợ Y tế toàn cầu đã làm gián đoạn hệ thống y tế, giám sát và các chiến dịch khiến thành quả đạt được có thể bị đảo ngược một cách nhanh chóng.Việc cắt giảm đột ngột và mạnh mẽ đối với viện trợ nước ngoài vào năm 2025 cũng đã làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu đầu tư kéo dài vào hệ thống y tế ở nhiều quốc gia. Hậu quả là dịch vụ bị gián đoạn nghiêm trọng, thiếu hụt trang thiết bị, cơ sở hạ tầng, thuốc và vật tư y tế.

Thách thức về các hoạt động nhân đạo và môi trường: Biến đổi khí hậu, xung đột và các cuộc khủng hoảng nhân đạo tiếp tục thúc đẩy sự bùng phát sốt rét và làm gián đoạn việc cung cấp dịch vụ thiết yếu.

Đồng thời, những thay đổi trong cấu trúc di truyền của ký sinh trùng ở một số địa phương đang làm giảm độ tin cậy của các xét nghiệm chẩn đoán nhanh. Kháng hóa chất ở côn trùng đang ảnh hưởng đến hiệu quả của các biện pháp kiểm soát vector chủ yếu hiện nay.

Mặc dù với rất nhiều khó khăn nêu trên nhưng công cuộc loại trừ sốt rét có những thành tựu.

• Mạng lưới thế hệ mới: Trong năm 2024, 84% số mạng lưới được vận chuyển đến châu Phi là mạng lưới PBO Net/LLIN tăng từ 10% vào năm 2019 là loại màn tẩm hóa chất diệt côn trùng lâu dài thế hệ mới, được sử dụng phổ biến trong phòng chống sốt rét, màn PBO kết hợp giữa Pyrethroid (hóa chất diệt muỗi) và Piperonyl Butoxide (PBO) - một hoạt chất đồng giúp tăng cường hiệu lực, đặc biệt chống lại các loài muỗi Anopheles đã kháng hóa chất với thành phần hoạt chất kép hiệu quả hơn.

• Vắc xin: Một bước đột phá lớn. Đến nay, vắc xin đã được triển khai tại 25 quốc gia giúp bảo vệ hàng triệu trẻ em.

• Phòng ngừa bằng liệu pháp hóa học: Phòng ngừa sốt rét theo mùa (SMC- Seasonal Malaria Chemoprevention) chiến lược cho trẻ em dưới 5 tuổi uống thuốc chống sốt rét hàng tháng trong mùa sốt rét cao điểm. Phương pháp này giúp ngăn ngừa lây nhiễm, giảm tỷ lệ tử vong và mắc bệnh đã tiếp cận 54 triệu trẻ em.

Mô hình phòng ngừa sốt rét quanh năm (PMC- Perennial Malaria Chemoprevention: Phòng bệnh sốt rét quanh năm), thay vì "pre-masked". Đây là một chiến lược y tế công cộng được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo nhằm giảm tỷ lệ mắc và tử vong do sốt rét ở nhóm đối tượng có nguy cơ cũng đang mở rộng triển khai.

• Điều trị cho trẻ em được cải thiện: Thêm nhiều trẻ em mắc sốt rét đang được chẩn đoán và điều trị bằng thuốc hiệu quả (ACTs) hơn so với trước đây.

Để hiện thực hóa việc thanh toán và loại trừ sốt rét chúng ta cần:

• Duy trì và mở rộng nguồn tài trợ hữu hiệu: Cam kết duy trì nguồn tài chính đa dạng cả trong nước và quốc tế. Trong thời kỳ hạn chế về mặt tài chính, thắt chặt chi tiêu, mỗi đồng bỏ ra phải hoạt động thực sự hiệu quả hơn. Chúng ta phải ưu tiên các can thiệp có hiệu quả cao, dựa trên dữ liệu và cung cấp các phản ứng tối ưu nhằm tối đa hóa giá trị và giảm thiểu sự lãng phí không cần thiết.

Nguồn tài trợ là yếu tố giúp đưa các loại vắc-xin, phương pháp điều trị và công cụ mới ra khỏi phòng thí nghiệm và triển khai hiệu quả tới những cộng đồng thực sự cần.

• Quản lý trên phạm vi toàn quốc: đòi hỏi sự tích hợp chiến lược giữa định hướng trung ương và các biện pháp can thiệp phù hợp với thực tiễn địa phương. Việc này bao gồm triển khai các chương trình quốc gia, điều chỉnh can thiệp cho phù hợp với bối cảnh từng vùng nhằm tối ưu hóa hiệu quả. Sự quản lý, điều hành quyết liệt mạnh mẽ là nền tảng cho quá trình ứng phó với dịch bệnh đạt được hiệu quả cao.

• Đảm bảo sự hỗ trợ nhất quán của các đối tác: Tiến trình phụ thuộc vào sự hỗ trợ có kế hoạch phù hợp và nhất quán từ tất cả các đối tác. Thành quả bền vững không dựa trên những cam kết rời rạc, mà dựa trên sự hợp tác đáng tin cậy cho phép các quốc gia lập kế hoạch cụ thể trước khi triển khai và hoạch định chính sách lâu dài.

• Thúc đẩy đổi mới sáng tạo: Tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển các thế hệ công cụ mới, bao gồm cả các biện pháp ngăn ngừa sốt rét kháng thuốc, chẩn đoán, lựa chọn thuốc và phác đồ điều trị phù hợp.

• Trao quyền cho cộng đồng: Tham gia và cung cấp nguồn lực cho cộng đồng, mọi người đều có vai trò như những người chủ động chăm sóc sức khỏe chính bản thân bằng cách tự nhận thức phòng bệnh và quản lý thể chất/tinh thần, không ỷ lại vào y tế, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống. Vai trò này bao gồm lối sống lành mạnh (ăn uống, vận động), kiểm tra sức khỏe định kỳ, kiểm soát căng thẳng và áp lực đồng thời tự theo dõi các dấu hiệu của cơ thể.

Vì muỗi là những tác nhân truyền bệnh truyền nhiễm rất phổ biến, việc ngăn chặn chúng hút máu người được coi là một chiến lược sức khỏe toàn cầu quan trọng. Khả năng lây truyền bệnh có thể giảm thiểu thông qua việc sử dụng thuốc xua muỗi, mặc quần áo dài che phủ cánh tay và chân, màn chắn ở cửa chính và cửa sổ mở, và lưới chống muỗi đã phun tẩm thuốc.

Quần thể muỗi có thể được kiểm soát phần nào bằng cách loại bỏ các nguồn ao tù, nước đọng. Phương pháp hiệu quả nhất là loại bỏ các nguồn nước đọng, đậy kín các thùng chứa nướcvà dọn dẹp rác thải, chậu cây cảnh, lốp xe cũ xung quanh nhà để phá bỏ môi trường sinh sản của muỗi.

- Phủ một lớp dầu mỏng (như dầu hỏa) trên mặt nước đọng là phương pháp cơ học hiệu quả để tiêu diệt ấu trùng muỗi (bọ gậy). Lớp dầu này làm giảm sức căng bề mặt, ngăn cản ống thở của ấu trùng tiếp xúc với không khí, khiến chúng ngạt thở và chết.

- Kiểm soát sinh học bằng cách sử dụng cá ăn ấu trùng, như cá ăn muỗi (Gambusia affinis), là một phương án cho một số vùng nước.

- Thuốc diệt ấu trùng (Larvicides): Sử dụng các loại thuốc sinh học hoặc hóa học được cho phép để tiêu diệt ấu trùng trong nước, bao gồm cả các loại bọ gậy.