Lấy người bệnh và cộng đồng làm trung tâm

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương (áo trắng) cùng tham gia trải nghiệm với người cao tuổi.

Cách đây gần ba năm, bà Nguyễn Thị Lan (70 tuổi) ở xã Sơn Đồng, thành phố Hà Nội có biểu hiện sa sút trí nhớ, lúc đầu bà thường đi lạc không nhớ đường về hoặc hay quên trong sinh hoạt hằng ngày. Từ đầu năm đến nay, bệnh tình chuyển biến nặng hơn với các triệu chứng mất ngủ, hoang tưởng, sợ sệt và hay giấu đồ đạc, dao gậy trong nhà. Qua thăm khám, các y, bác sĩ Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức (Sở Y tế Hà Nội) chẩn đoán bà mắc bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ. Đáng mừng, sau hơn hai tuần điều trị tại đây, bệnh tình của bà Lan đã có nhiều chuyển biến tích cực, tình trạng lúc nhớ, lúc quên thuyên giảm hẳn.

Chị Phùng Thị Trang (con gái bà Lan) chia sẻ: “Việc chăm sóc những người bệnh tâm thần, sa sút trí nhớ - những người thường xuyên kích động, nói nhảm hoặc hay đập phá hết sức khó khăn. Nhờ sự chăm sóc tận tình của đội ngũ thầy thuốc, giờ đây sức khỏe mẹ tôi đã được cải thiện rất nhiều, không còn chán ăn, da dẻ hồng hào trở lại, tinh thần thoải mái, nhất là đã vui vẻ ở lại bệnh viện để điều trị. Đây là niềm vui, niềm hạnh phúc của cả gia đình”.

Theo Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức, bác sĩ chuyên khoa II Cao Xuân Trường, để đáp ứng tốt hơn nữa công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng, bệnh viện đã đẩy mạnh chuyển từ chỉ tập trung điều trị tại đơn vị sang tăng cường kết nối cộng đồng bằng việc hỗ trợ các trạm y tế, trung tâm bảo trợ, trung tâm chăm sóc sức khỏe phục hồi chức năng trên địa bàn, với mục tiêu: Phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần, tổ chức các lớp tập huấn cập nhật kiến thức chuyên khoa tâm thần cho các y, bác sĩ, điều dưỡng công tác tại các trạm y tế xã, phường. Tổ chức sinh hoạt câu lạc bộ nâng cao kiến thức và kỹ năng phục hồi cho người bệnh tại cộng đồng…

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho biết, toàn cầu hiện có khoảng 1,2 tỷ người sống chung với các rối loạn tâm thần, tương đương gần 1/7 dân số toàn cầu; trong đó, khoảng 470 triệu người mắc rối loạn lo âu và 322 triệu người mắc trầm cảm. Phần lớn người có rối loạn tâm thần vẫn chưa được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc, điều trị hiệu quả. Số liệu thống kê của Bộ Y tế cho thấy, Việt Nam có khoảng 14,9% dân số (tương đương gần 15 triệu người) mắc ít nhất một trong 10 rối loạn tâm thần phổ biến; trong đó, trầm cảm chiếm 2,8%, lo âu 2,6%, tâm thần phân liệt 0,4%... Những căn bệnh này nếu không được nhận diện, chẩn đoán, can thiệp kịp thời, không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng sống của người bệnh mà còn tạo gánh nặng cho hệ thống y tế và xã hội.

Các chuyên gia lĩnh vực sức khỏe tâm thần cho rằng, vấn đề sức khỏe tâm thần có thể liên quan đến áp lực học tập, kỳ vọng của gia đình, áp lực công việc, thiếu thời gian nghỉ ngơi; khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh thiên tai có thể gây bất an, căng thẳng kéo dài. Bên cạnh những áp lực mang tính hiện đại và tác động tiêu cực từ không gian mạng, các yếu tố nguy cơ từ môi trường cá nhân như giới nữ, tuổi cao, trình độ học vấn thấp, hay các vấn đề từ gia đình-xã hội như kinh tế khó khăn, lạm dụng rượu, bạo lực gia đình; nhiễm độc hóa học và lạm dụng chất, các bệnh gây tổn thương về não bộ và yếu tố di truyền cũng có thể dẫn đến mắc bệnh tâm thần.

Năm 2026, Ngày Sức khỏe Tâm thần thế giới (10/10) được WHO lấy chủ đề: “Lắng nghe trải nghiệm: Tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất” để nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tôn trọng và lắng nghe tiếng nói từ chính những người có trải nghiệm sống với các vấn đề sức khỏe tâm thần. Đây là dịp thay đổi trong nhận thức và chăm sóc sức khỏe tâm thần; giảm kỳ thị và phân biệt đối xử, tăng cường sự tham gia của người bệnh, chuyển dịch mạnh mẽ hơn nữa sang các mô hình chăm sóc dựa vào cộng đồng và không ngừng nâng cao chất lượng hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần.

Hưởng ứng Ngày Sức khỏe Tâm thần thế giới năm 2026, ngành y tế đã triển khai kế hoạch tổ chức các hoạt động tập huấn, đào tạo nghề, gắn với giải quyết việc làm, sinh kế và bảo đảm an sinh xã hội cho người có rối loạn tâm thần có hoàn cảnh khó khăn; thực hiện tốt chính sách khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế cho người rối loạn tâm thần, các vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần tại cộng đồng kịp thời, hiệu quả. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, tư vấn, hướng dẫn người bệnh phục hồi, hòa nhập cộng đồng; đặc biệt chú trọng bảo đảm phẩm giá và quyền của người bệnh, giảm kỳ thị đối với rối loạn tâm thần và không ngừng cải tiến chất lượng chăm sóc người bệnh đang sinh sống tại cộng đồng.

Cùng với Bộ Y tế, các cơ quan chức năng đẩy nhanh việc xây dựng các văn bản pháp luật, chính sách, hướng dẫn chuyên môn, bao gồm cả chuyên khoa sâu và chăm sóc sức khỏe tâm thần cơ bản trong các cơ sở y tế cộng đồng. Chính quyền các địa phương tiếp tục mở rộng mạng lưới chăm sóc sức khỏe tâm thần cộng đồng để tạo điều kiện cho chuyên khoa tâm thần phát huy vai trò hỗ trợ chuyên môn cho tuyến cơ sở, cơ sở bảo trợ xã hội và các đơn vị y tế khác trên địa bàn; tiếp tục củng cố hệ thống cơ sở trợ giúp xã hội tại các tuyến để bảo đảm cung cấp các dịch vụ chăm sóc xã hội, sơ cứu tâm lý cho người có rối loạn tâm thần dựa vào cộng đồng.