Tạo hành lang pháp lý mạnh mẽ trước những thách thức mới trong kiểm soát thuốc lá

Tọa đàm có sự tham dự của nhiều chuyên gia. (Ảnh: HÀ NHUNG)

Bài toán về công tác quản lý, kiểm soát sử dụng, mua bán thuốc lá trong bối cảnh mới

Thuốc lá, dưới mọi hình thức, vẫn là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe con người trên toàn cầu.

Tại Việt Nam, gánh nặng bệnh tật và tử vong do thuốc lá cũng là một thực tế đáng lưu tâm. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, việc sử dụng thuốc lá là nguyên nhân dẫn đến hơn 100.000 trường hợp tử vong mỗi năm tại nước ta - điều này có nghĩa là mỗi ngày, gần 300 gia đình Việt Nam phải đối mặt với nỗi đau mất người thân.

Cụ thể, có khoảng 84.500 người tử vong do các bệnh liên quan hút thuốc chủ động và 18.800 người tử vong do các bệnh liên quan hút thuốc thụ động. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới, đứng thứ ba ASEAN.

Trong khi đó, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đang gia tăng nhanh ở giới trẻ, kéo theo nguy cơ ngộ độc và sử dụng các chất ma túy pha trộn. Thị trường xuất hiện thêm nhiều sản phẩm, cách thức kinh doanh cũng thay đổi, trong khi một số quy định hiện hành đã bộc lộ khoảng trống, chưa theo kịp thực tế.

Thực trạng này đang đặt ra bài toán về công tác quản lý, kiểm soát sử dụng, mua bán thuốc lá.

Theo Bà Trần Thị Vân Ngọc, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), sau hơn 13 năm thực hiện, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã bộc lộ một số bất cập trước sự thay đổi của kinh tế-xã hội và công nghệ, và đối mặt với nhiều thách thức mới.

“Việc sửa đổi luật lần này có ý nghĩa rất quan trọng trong thực hiện mục tiêu của Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030”, bà Trần Thị Vân Ngọc nhấn mạnh.

Tại tọa đàm “Góp ý Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi): Tăng cường hiệu quả thực thi và phối hợp liên ngành”, một vấn đề nổi bật được nhiều đại biểu, chuyên gia đề cập là pháp luật cần có độ bao phủ và khả năng thích ứng với những thay đổi trong tương lai, nhất là khi công nghệ và các sản phẩm thuốc lá mới liên tục xuất hiện. Nếu chỉ xây dựng quy định để xử lý những sản phẩm đang tồn tại, luật có thể nhanh chóng phát sinh khoảng trống khi thị trường xuất hiện những hình thức mới. Mục tiêu cao nhất của việc hoàn thiện các quy định về phòng, chống tác hại của thuốc lá vẫn là bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Bảo vệ sức khỏe, không để luật “chạy sau” thực tiễn

Bộ Y tế xác định 5 nhóm vấn đề nổi cộm cần xử lý khi sửa luật. Đáng chú ý nhất là sự gia tăng của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trong giới trẻ, học sinh, sinh viên. “Đã xuất hiện tình trạng phối trộn ma túy vào dung dịch thuốc lá điện tử, khiến người sử dụng có thể bị ngộ độc, ảo giác, ảnh hưởng thần kinh tương tự sử dụng ma túy quá liều”, bà Trần Thị Vân Ngọc cho biết.

Bộ Y tế đề xuất luật hóa khái niệm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới; đồng thời cấm toàn diện các sản phẩm này, bao gồm linh kiện, thiết bị, dung dịch và bộ phận dùng để lắp ráp, trừ trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học hoặc cai nghiện theo quy định.

Một vấn đề khác là tình trạng mua bán thuốc lá trên môi trường mạng. Dự thảo được đề xuất bổ sung quy định cấm bán thuốc lá qua sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, ứng dụng số và các nền tảng trực tuyến.

Bộ Y tế cũng đề xuất kiểm soát việc trưng bày thuốc lá tại điểm bán vì cho rằng đây có thể trở thành một hình thức quảng bá sản phẩm. Với việc kiểm soát độ tuổi, người bán có thể yêu cầu người mua xuất trình căn cước, hộ chiếu hoặc sử dụng ứng dụng định danh quốc gia VNeID khi nghi ngờ người mua chưa đủ 18 tuổi.

“Việc sửa đổi luật lần này có ý nghĩa rất quan trọng trong thực hiện mục tiêu của Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030”, bà Trần Thị Vân Ngọc nhấn mạnh thêm.

Theo Tiến sĩ, bác sĩ Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), lần sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần xây dựng một khung pháp lý có tính bao quát và dự báo, thay vì chỉ “điểm tên” những sản phẩm đang tồn tại.

Ông cho biết, trước đây pháp luật chủ yếu tập trung vào thuốc lá điếu truyền thống, thuốc lào. Nhưng cùng với sự phát triển của công nghệ, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và nhiều dạng sản phẩm mới liên tục xuất hiện.

“Pháp luật không thể chỉ chạy theo từng sản phẩm cụ thể. Nếu hôm nay chúng ta cấm một loại, ngày mai lại xuất hiện một loại khác có bản chất, tác hại tương tự nhưng tên gọi và hình thức hoàn toàn khác, thì chúng ta lại phải sửa luật”, Tiến sĩ, bác sĩ Dương Huy Lương chia sẻ.

Theo ông, nếu luật năm 2026 chỉ quy định cụ thể về những sản phẩm đang có trên thị trường, vài năm tới khi xuất hiện sản phẩm mới, nguy cơ pháp luật lại đi sau thực tiễn là rất lớn.

Vì vậy, dự thảo luật cần có “độ mở” nhất định, để những sản phẩm mới dù thay đổi về công nghệ, hình thức hay tên gọi nhưng có bản chất và nguy cơ tương tự vẫn nằm trong phạm vi điều chỉnh.

“Không chỉ quản lý những sản phẩm chúng ta đang nhìn thấy hôm nay, mà còn phải có một ‘độ mở’ nhất định để những sản phẩm mới, dù thay đổi về công nghệ, hình thức hay tên gọi, nhưng có bản chất và nguy cơ tương tự, vẫn nằm trong phạm vi điều chỉnh của pháp luật”, ông Lương nhấn mạnh.

Nói thêm về công tác quản lý, theo ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, để luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá thực sự đi vào cuộc sống, cần triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm ngăn thuốc lá thế hệ mới tiếp cận thanh thiếu nhi, đặc biệt trên môi trường mạng.

Theo ông Nam, một trong những thách thức lớn hiện nay là kiểm soát quảng bá thuốc lá thế hệ mới trên các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới.

“Chúng ta phải có một giải pháp quản lý mạnh mẽ và toàn diện hơn đối với các hoạt động quảng bá thuốc lá thế hệ mới trên môi trường số”, ông Nam đề xuất.

Bên cạnh kiểm soát pháp lý, ông cho rằng giáo dục và truyền thông phải trở thành một phần không thể tách rời trong chính sách bảo vệ thanh thiếu nhi.

Với các ý kiến mang tính xây dựng cao, có tính khoa học của các chuyên gia tại tọa đàm được kỳ vọng có những đóng góp thiết thực vào nội dung còn cần tiếp tục nghiên cứu, rà soát trong dự thảo; đồng thời trao đổi về tính thống nhất pháp luật, tính khả thi và cơ chế phối hợp trong quá trình tổ chức thực hiện.