Tay chân miệng gia tăng, đáng lo sự lưu hành của EV71

Việt Nam sẽ sớm có vaccine phòng tay chân miệng do EV71 vào cuối năm 2026. (Ảnh: BVCC)

EV71 tái lưu hành, cảnh báo tay chân miệng chuyển nặng nhanh

Tay chân miệng đang gia tăng đáng lo ngại khi chưa bước vào giai đoạn cao điểm từ tháng 9 đến tháng 11 nhưng Hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm đã ghi nhận gần 100.000 ca mắc, cao gấp 2,5 lần cùng kỳ năm trước. Hơn 3.000 ca mới tiếp tục được ghi nhận mỗi tuần, đã xuất hiện trường hợp tử vong.

Trong đó, 4 tuần gần đây, trung bình mỗi tuần cả nước ghi nhận trên 3.000 ca mắc bệnh tay chân miệng, chủ yếu tập trung ở các tỉnh, thành phố lớn, đặc biệt là khu vực miền nam.

Trước diễn biến này, Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) vừa yêu cầu các địa phương khẩn trương tăng cường phòng, chống bệnh, đẩy mạnh truyền thông và hướng dẫn cha mẹ, người chăm sóc trẻ, các cơ sở giáo dục chủ động thực hiện các biện pháp phòng bệnh. Cảnh báo được đưa ra trong bối cảnh tay chân miệng không chỉ tăng nhanh số ca mắc mà các trường hợp nặng cũng có dấu hiệu gia tăng.

Năm 2026 cũng rơi vào chu kỳ 3 năm sau đợt dịch tay chân miệng lớn năm 2023 khiến 181.000 ca mắc và 31 ca tử vong.

Bác sĩ chuyên khoa I Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC nhận định sự gia tăng ca nặng và tử vong do tay chân miệng trong năm nay có liên quan đến sự tái lưu hành của EV71 - chủng virus có khả năng gây biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp nguy hiểm, và có thể khiến bệnh diễn tiến nặng rất nhanh chỉ trong thời gian ngắn.

Trong số mẫu dương tính được giám sát tại khu vực phía nam những tháng đầu năm 2026, EV71 chiếm 56%. Kiểu gene chiếm ưu thế của EV71 cũng chuyển từ B5 trong đợt dịch năm 2023 sang C1 trong năm nay, cho thấy đặc điểm lưu hành của virus tiếp tục có những biến động cần được giám sát chặt chẽ.

Theo bác sĩ Chính, một trong những nguy cơ đáng lo ngại của tay chân miệng do EV71 là bệnh có thể khởi phát không rầm rộ nhưng diễn tiến nặng nhanh, đặc biệt khi xuất hiện biến chứng thần kinh.

Ở giai đoạn đầu, một số trẻ không có đầy đủ những biểu hiện thường thấy của bệnh như sốt cao, loét miệng hay nổi phỏng rõ ở lòng bàn tay, bàn chân. Tổn thương da đôi khi chỉ xuất hiện quanh mông, hậu môn hoặc bẹn, dễ bị nhầm với rôm sảy, hăm tã. Vì biểu hiện ban đầu có thể kín đáo, phụ huynh có nguy cơ đánh giá bệnh nhẹ và bỏ qua giai đoạn cần theo dõi sát.

Đặc biệt, các biến chứng nặng của tay chân miệng thường xuất hiện trong những ngày đầu của bệnh. Với EV71, virus có tính hướng thần kinh và liên quan chặt chẽ với các thể bệnh nặng. Khi ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, virus có thể gây viêm màng não, viêm não, viêm thân não hoặc viêm não tủy.

Nguy hiểm hơn, tổn thương thân não có thể gây rối loạn thần kinh tự chủ, kéo theo hàng loạt biến chứng tim mạch và hô hấp như nhịp tim nhanh, rối loạn huyết áp, rối loạn tuần hoàn, phù phổi cấp và suy hô hấp. Ở thể nặng, bệnh có thể tiến triển đến sốc, suy đa cơ quan và tử vong nếu không được phát hiện, cấp cứu và điều trị kịp thời.

“Với tay chân miệng do EV71, điều cần đặc biệt cảnh giác không phải là trẻ có nhiều hay ít nốt phỏng mà là những thay đổi bất thường về thần kinh, tri giác, hô hấp và tuần hoàn. Một trẻ vài giờ trước còn tỉnh táo, chơi bình thường vẫn có thể xuất hiện dấu hiệu cảnh báo và chuyển nặng sau đó”, bác sĩ Chính lưu ý.

Nguy cơ tay chân miệng gia tăng khi trẻ nhập học

Theo bác sĩ Chính, nguy cơ cần đặc biệt lưu ý trong thời gian tới do sự hội tụ của nhiều yếu tố thuận lợi cho virus lây lan. Hơn 5 triệu trẻ dưới 6 tuổi, nhóm chịu gánh nặng tay chân miệng lớn nhất sẽ bước vào môi trường nhà trẻ, mẫu giáo. Trong số này có nhiều trẻ chưa từng tiếp xúc với các tác nhân gây bệnh nên chưa hình thành miễn dịch chống lại bệnh. Khi một quần thể trẻ chưa có miễn dịch gia tăng tiếp xúc trong môi trường tập thể, virus có thêm cơ hội lan truyền và hình thành các chuỗi lây nhiễm.

Bên cạnh đó, tay chân miệng có thể do nhiều tác nhân thuộc nhóm Enterovirus gây ra nên trẻ từng mắc bệnh vẫn có thể tái nhiễm. Chẳng hạn, trẻ từng nhiễm phân nhóm B5 của chủng EV71 vẫn có thể tái mắc bệnh khi tiếp xúc với phân nhóm C1 đang lưu hành.

Tay chân miệng lây qua tiếp xúc với nước bọt, dịch tiết đường hô hấp, dịch từ bóng nước, phân của người bệnh hoặc qua đồ chơi, bàn ghế và các bề mặt nhiễm virus. Vì vậy, việc hàng triệu trẻ nhỏ trở lại nhà trẻ, mẫu giáo trong tháng 9, nơi trẻ thường xuyên tiếp xúc gần, dùng chung đồ chơi và sinh hoạt trong không gian tập thể có thể làm gia tăng cơ hội lây truyền, đặc biệt tại các đô thị đông dân.

Ở trẻ nhỏ, việc phát hiện bệnh nặng càng khó khăn vì trẻ chưa thể mô tả những cảm giác bất thường. Cha mẹ cần đặc biệt theo dõi các dấu hiệu như sốt cao khó hạ, giật mình chới với nhiều lần, run chi, đi đứng loạng choạng, quấy khóc bất thường, lừ đừ, nôn nhiều, yếu chi, thở nhanh hoặc thở bất thường. Khi xuất hiện những biểu hiện này, trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế để đánh giá kịp thời.

Bác sĩ Chính cũng lưu ý, trẻ từng mắc tay chân miệng vẫn có thể mắc lại do bệnh có thể được gây ra bởi nhiều tác nhân thuộc nhóm Enterovirus. Vì vậy, tiền sử từng mắc bệnh không phải là cơ sở để chủ quan trước một lần nhiễm mới.

Trong bối cảnh số mắc đang duy trì ở mức cao và Bộ Y tế yêu cầu khẩn trương tăng cường phòng, chống bệnh, gia đình và trường học cần thực hiện thường xuyên nguyên tắc “3 sạch”: ăn uống sạch, ở sạch, bàn tay sạch. Người chăm sóc cần rửa tay bằng xà phòng, đặc biệt sau khi thay tã, vệ sinh cho trẻ và trước khi chế biến thức ăn; thường xuyên làm sạch đồ chơi, bàn ghế, tay nắm cửa và các bề mặt trẻ tiếp xúc; xử lý phân, chất thải đúng cách. Trẻ mắc hoặc nghi mắc bệnh cần được nghỉ học và theo dõi theo hướng dẫn để hạn chế lây truyền.

Bên cạnh các biện pháp vệ sinh và kiểm soát lây nhiễm, Việt Nam đã có thêm bước tiến trong phòng bệnh chủ động. Từ tháng 3/2026, Bộ Y tế đã cấp phép vaccine phòng tay chân miệng do EV71, chỉ định cho trẻ từ 2 tháng tuổi đến dưới 6 tuổi - nhóm tuổi chịu gánh nặng bệnh tật lớn. Vaccine giúp tạo miễn dịch chủ động phòng tay chân miệng do EV71 - tác nhân liên quan nhiều đến các trường hợp bệnh nặng và biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp ở trẻ nhỏ.

Là đối tác chiến lược toàn diện với Tập đoàn dược phẩm Biologics Substipharm (Thụy Sĩ), Hệ thống Tiêm chủng VNVC đang phối hợp thúc đẩy các thủ tục và chuẩn bị đồng bộ các điều kiện cần thiết để sớm đưa vaccine về Việt Nam vào cuối năm 2026, góp phần bổ sung thêm giải pháp chủ động phòng bệnh hiệu quả bảo vệ trẻ trước tay chân miệng do EV71.