Vì một thế hệ trẻ không thuốc lá

Buổi truyền thông “Trường học không khói thuốc lá” cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông.

“Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá” là chủ đề Ngày Thế giới không thuốc lá (31/5) năm 2026 của Tổ chức Y tế Thế giới với mong muốn cảnh báo những tác động tiêu cực đến sức khỏe, cách thức thu hút một thế hệ người dùng mới, nhất là trẻ em, thanh thiếu niên và cả thủ đoạn né tránh của các tập đoàn thuốc lá khi biện pháp kiểm soát ngày càng chặt chẽ trên toàn cầu.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ rõ, sử dụng thuốc lá là nguyên nhân của nhiều bệnh nguy hiểm như: Ung thư, tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và nhiều vấn đề sức khỏe khác. Mỗi năm trên thế giới có hơn 8 triệu ca tử vong liên quan thuốc lá, trong đó có khoảng 1,6 triệu ca tử vong do các bệnh liên quan hút thuốc thụ động. Không có bất kỳ sản phẩm chứa nicotine nào là an toàn cho sức khỏe, từ thuốc lá điếu, thuốc lào, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá ngậm, túi ngậm nicotine. Nicotine là chất gây nghiện rất mạnh và nguy hiểm đối với sự phát triển não bộ của thanh thiếu niên. Việc tiếp xúc với nicotine trong giai đoạn này gây ra những hậu quả nghiêm trọng cả ngắn hạn và dài hạn như rối loạn nhận thức, giảm khả năng học tập, rối loạn cảm xúc và các vấn đề về sức khỏe tâm thần.

Đáng lo ngại, giới trẻ đang trở thành mục tiêu có chủ đích của các tập đoàn thuốc lá trên thế giới. Hương vị hấp dẫn, bao bì bắt mắt và các hình thức tiếp thị gây hiểu lầm đang được sử dụng để khiến những sản phẩm gây nghiện và có hại trở nên hấp dẫn. Nhiều công ty thuốc lá đang lấy danh nghĩa “đổi mới sáng tạo” để đa dạng cách tiếp cận với nhiều nhóm đối tượng người dùng. Đó là các thủ đoạn quảng bá những sản phẩm nicotine mới cùng chiến thuật marketing và trưng bày sản phẩm khiến cho khách hàng dễ nhìn thấy hơn và dễ “nghiện” hơn. Hệ quả gây ra là một vòng luẩn quẩn liên tục tạo ra đối tượng dùng, đe dọa làm mất đi những tiến bộ mà các quốc gia đã đạt được nhiều năm qua trong việc kiểm soát thuốc lá. Điều này chưa hề dừng lại khi vấn đề kiểm soát thuốc lá đã và đang được các tập đoàn thuốc lá trên thế giới tiếp tục vận động để trì hoãn.

Tổng hợp nghiên cứu của Mạng lưới giám sát ngành công nghiệp thuốc lá toàn cầu STOP cho thấy, ngành công nghiệp thuốc lá đang nhắm tới thanh thiếu niên để tạo ra một thế hệ nghiện nicotine mới. Hệ sinh thái gây nghiện bao gồm: Thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và túi nicotine với chiến thuật đang được triển khai đó là: Kẹo hóa sản phẩm (tạo ra các sản phẩm giống kẹo); trò chơi hóa (gắn các sản phẩm với các trò chơi của thanh thiếu niên); sử dụng mạng xã hội và người ảnh hưởng để thu hút giới trẻ.

Nhân Ngày Thế giới không thuốc lá năm 2026, WHO lựa chọn chủ đề “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá” để nâng cao nhận thức về các chiến lược ngày càng tinh vi của các tập đoàn thuốc lá trên thế giới trong việc tăng khả năng gây nghiện trong khi vẫn tạo cảm giác “công nghệ tiên tiến”. Ngày Thế giới không thuốc lá năm nay nỗ lực truyền thông thúc đẩy các hành động chính sách mạnh mẽ hơn để bảo vệ thanh thiếu niên. WHO kêu gọi chính phủ các quốc gia, các đối tác và tổ chức xã hội tăng cường quản lý, thu hẹp khoảng cách chính sách và bảo vệ thế hệ tương lai khỏi tác hại của các sản phẩm thuốc lá và nicotine.

Tại Việt Nam, báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu thông thường trong nam giới trưởng thành giảm; tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc lá thụ động cũng giảm cả ở các hộ gia đình, nơi công cộng và nơi làm việc. Tuy nhiên, những thành tựu này có nguy cơ bị phá bỏ bởi việc gia tăng nhanh chóng tỷ lệ sử dụng thuốc lá mới, chủ yếu là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trong giới trẻ và xu hướng trẻ hóa đối tượng nghiện nicotine đang diễn ra mạnh mẽ. Việt Nam là một trong 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá nhiều nhất trên thế giới và đứng thứ 3 trong khu vực ASEAN.

Theo ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu được Tổ chức Y tế thế giới trích dẫn, hút thuốc lá giết chết 103.000 người mỗi năm tại Việt Nam. Trong năm 2024, ước tính chi phí y tế và kinh tế do thuốc lá gây ra lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP; chi phí ô nhiễm môi trường do thuốc lá (phá rừng, rác thải nhựa, ô nhiễm nước biển...) ước tính là 99.000 tỷ đồng/năm (tương đương 1,04% GDP)… Tổng cộng, thuốc lá “đốt” hơn 2% GDP, tạo gánh nặng kép lên y tế và môi trường. Ngoài ra, việc sử dụng thuốc lá cũng có tác động tiêu cực đến các hộ gia đình nghèo và gia tăng bất bình đẳng xã hội.

Thạc sĩ Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế) cho biết: Qua nghiên cứu kinh nghiệm của các nước trên thế giới, thực tiễn trong nước và khuyến cáo của WHO, một số chính sách phòng chống tác hại thuốc lá cần được tập trung trong năm 2026 là: Thực thi chính sách môi trường không khói thuốc hoàn toàn tại các địa điểm công cộng; chính sách in cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá; cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán; đưa quy định cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi).

Hiện Bộ Y tế đang sửa và trình Chính phủ và Quốc hội Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá nhằm xử lý những khoảng trống hiện hành, làm cho luật phù hợp hơn với thực tiễn mới. Dự thảo luật sửa đổi của Bộ Y tế đề xuất cụ thể hai chính sách: Cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá mới khác và cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức. Với các đề xuất này, hy vọng Việt Nam sẽ xử lý, giảm một cách hiệu quả những hệ lụy từ việc kinh doanh thuốc lá.