Biến di sản văn hóa thành nguồn lực phát triển trong kỷ nguyên mới

Quang cảnh Diễn đàn khoa học “Văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Bản sắc và Khát vọng”.

Bản sắc và khát vọng trong kỷ nguyên mới

Phát biểu khai mạc, GS.TS Từ Thị Loan, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam, cho rằng Việt Nam đang đứng trước những chuyển biến sâu rộng dưới tác động của toàn cầu hóa và quá trình chuyển đổi số. Trong bối cảnh đó, bản sắc văn hóa không nên được nhìn nhận như những giá trị chỉ để lưu giữ trong quá khứ, mà cần được phát huy như một nguồn lực nội sinh, giúp cộng đồng chủ động hội nhập nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của dân tộc.

Theo GS.TS Từ Thị Loan, nếu bản sắc giúp mỗi cộng đồng nhận diện mình là ai thì khát vọng tạo động lực để xác định hướng đi trong tương lai. Vì vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là bảo tồn di sản, mà còn phải tìm cách đưa các giá trị văn hóa vào đời sống đương đại, tạo ra những sản phẩm, mô hình và sinh kế phù hợp với cộng đồng.

GS.TS Từ Thị Loan, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam, phát biểu khai mạc diễn đàn.

Đưa di sản trở thành nguồn lực cho cộng đồng

Từ góc nhìn thực tiễn, PGS.TS Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, chỉ ra những khoảng cách cần được tháo gỡ trong quá trình phát huy giá trị di sản. Đó là thực tế nhiều nơi có nguồn tài nguyên di sản phong phú nhưng đời sống người dân chưa được cải thiện tương xứng; tư duy bảo tồn còn nặng về lưu giữ, thiếu sự kết nối với sáng tạo và thị trường; trong khi vai trò chủ thể của cộng đồng chưa được phát huy đầy đủ.

PGS.TS Phạm Lan Oanh đề xuất mô hình 5B gồm: Bản sắc - Bản lĩnh - Bình đẳng chủ thể - Bứt phá sáng tạo - Bền vững. Theo đó, cộng đồng cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình bảo tồn và khai thác các giá trị văn hóa.

Một số mô hình thực tiễn tại Hà Nội được chia sẻ tại diễn đàn, trong đó có “Hành lang liên kết Văn hóa - Sinh thái” tại vùng dân tộc thiểu số Ba Vì và mô hình “Tam giác Di sản - Sáng tạo - Thị trường”. Những mô hình này cho thấy khi người dân thực sự tham gia và làm chủ, các giá trị văn hóa có thể được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và sinh kế, qua đó tạo thêm động lực phát triển kinh tế tại địa phương.

PGS.TS Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, chia sẻ tại diễn đàn.

Công nghệ số góp phần bảo vệ di sản

Một trong những nội dung đáng chú ý tại diễn đàn là vấn đề bảo vệ di sản văn hóa trong môi trường số.

Thiếu úy, sĩ quan dự bị Trần Tuấn Thành, Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học về Văn hóa công nghệ số của Hiệp hội, Giám đốc IMTA TECH, đề cập việc ứng dụng công nghệ Blockchain và chữ ký số trong xác thực, lưu trữ và bảo vệ dữ liệu di sản.

Theo ông, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng phát triển, nguy cơ thông tin, hình ảnh và các giá trị văn hóa bị sao chép, biến đổi hoặc sử dụng sai lệch trên không gian mạng ngày càng rõ nét. Việc ứng dụng công nghệ để xác thực nguồn gốc và bảo vệ dữ liệu có thể góp phần hình thành một “giấy khai sinh số” cho di sản, qua đó tăng khả năng nhận diện và bảo vệ quyền đối với các giá trị văn hóa trong môi trường số.

Thiếu úy, sĩ quan dự bị Trần Tuấn Thành, Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học về Văn hóa công nghệ số của Hiệp hội, chia sẻ tại diễn đàn.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Văn Sơn, Chủ tịch Hội đồng Khoa học về Văn hóa Doanh nghiệp, Giám đốc Công ty Asean Việt Nam, nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong xây dựng năng lực thích ứng và phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Theo ông, văn hóa doanh nghiệp cần gắn với đạo đức kinh doanh, trách nhiệm xã hội và các tiêu chuẩn ESG, qua đó tạo nền tảng để doanh nghiệp phát triển lâu dài, đồng thời đóng góp tích cực cho cộng đồng.

Ông Phạm Văn Sơn, Chủ tịch Hội đồng Khoa học về Văn hóa Doanh nghiệp, chia sẻ tại diễn đàn.

Hướng tới mô hình phát triển văn hóa từ cơ sở

Hướng tới giai đoạn 2026 - 2030, Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam xác định một số định hướng trọng tâm như xây dựng Bản đồ vốn văn hóa cộng đồng, thúc đẩy hợp tác công - tư và nhân rộng mô hình hành động cơ sở “1-1-1-1”.

Theo định hướng này, mỗi xóm, làng hướng tới xác định một giá trị bản sắc tiêu biểu, một sản phẩm sáng tạo, một mô hình sinh kế bền vững và một chương trình truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Cách tiếp cận này nhằm tạo sự gắn kết giữa bảo tồn văn hóa, phát triển kinh tế và giáo dục thế hệ trẻ; đồng thời khuyến khích mỗi cộng đồng chủ động nhận diện những giá trị riêng có để xây dựng sản phẩm phù hợp với điều kiện thực tế.

Bên cạnh các nội dung chính, diễn đàn còn giới thiệu nhiều tham luận về vai trò của văn hóa Phật giáo; giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ; mối liên hệ giữa văn hóa doanh nghiệp và chăm sóc sức khỏe cộng đồng; các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa cũng như kinh nghiệm khơi nguồn sáng tạo văn hóa từ cơ sở.

Trong khuôn khổ chương trình, Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam tổ chức lễ biểu dương các đơn vị, cá nhân có thành tích trong phát triển văn hóa cộng đồng năm 2026 và công bố các quyết định kiện toàn nhân sự, tạo nền tảng cho hoạt động của Hiệp hội trong giai đoạn tiếp theo.

Từ những nội dung được trao đổi tại diễn đàn, việc bảo tồn di sản trong kỷ nguyên mới được đặt trong một cách tiếp cận rộng hơn: bảo tồn để phát triển, phát triển trên nền tảng bản sắc và để cộng đồng trở thành chủ thể của chính những giá trị văn hóa mình đang gìn giữ.