Hà Tĩnh: Lũy đá cổ Kỳ Anh – Dấu ấn phòng tuyến quân sự đặc biệt từ thế kỷ XVII

Công trình kiến trúc đá độc đáo giữa núi rừng Hoành Sơn

Theo kết quả nghiên cứu khảo cổ, Lũy đá cổ Kỳ Anh có điểm khởi đầu tại chân dốc Đèo Bụt, men theo sườn núi Trầm Hương thuộc dãy Hoành Sơn. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính từ ngày 1/7/2025, địa bàn xã Kỳ Lạc cũ, huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh, được sáp nhập với xã Lâm Hợp để thành lập xã Kỳ Lạc mới.

Lũy đá cổ Kỳ Anh (còn gọi là Lũy ông Ninh), xã Kỳ Lạc, tỉnh Hà Tĩnh

Hiện nay, hệ thống lũy đá còn lưu giữ những đoạn thành tương đối nguyên vẹn với tổng chiều dài được ghi nhận hơn 1,5km, men theo địa hình núi cao, dốc và hiểm trở. Đây là công trình được xây dựng hoàn toàn bằng đá tự nhiên khai thác tại địa phương, không sử dụng chất kết dính hay vật liệu xây dựng nhân tạo.

Loại đá được người dân địa phương gọi là đá son, có đặc điểm mềm, mịn, khi mài tạo ra màu đỏ đặc trưng. Qua thời gian, dưới tác động của điều kiện tự nhiên, vật liệu đá có sự biến đổi, góp phần tạo nên kết cấu liên kết bền vững cho công trình.

Lũy được xây dựng theo hướng quay về phía nam, tận dụng tối đa địa hình tự nhiên để tạo thế phòng thủ. Tại những đoạn còn nguyên vẹn, chiều cao mặt phía nam có nơi đạt khoảng 6m, phía bắc khoảng 3m; mặt thành rộng khoảng 3m, chân thành choãi rộng khoảng 5m.

Điểm đặc biệt trong kết cấu của công trình là hệ thống lỗ vuông được bố trí cách nhau khoảng 3m dọc theo chân hoặc thân lũy. Những lỗ này có dạng hình phễu, mặt ngoài rộng hơn 1,2m, phía trong thu nhỏ còn khoảng 0,8m. Theo nhận định ban đầu, chúng vừa có chức năng thoát nước, vừa có thể được sử dụng như những vị trí quan sát, phòng thủ và bố trí hỏa lực trong chiến đấu.

Đáng chú ý, qua nghiên cứu, các nhà khảo cổ chưa phát hiện hệ thống móng nhân tạo dưới chân thành. Công trình dường như được xây dựng trực tiếp trên nền đất tự nhiên, nhưng vẫn bảo đảm sự ổn định và khả năng chịu đựng trước những tác động khắc nghiệt của thời tiết suốt nhiều thế kỷ. Đây là một trong những đặc điểm kiến trúc đáng chú ý, thể hiện kỹ thuật lựa chọn vật liệu, ghép đá và tận dụng địa hình của người xưa.

Bên cạnh lũy đá, các nhà nghiên cứu còn phát hiện dấu tích một hệ thống lũy đất nằm trên dãy núi đối diện khu vực Đèo Bụt, cũng có hướng quay về phía nam. Tuy nhiên, phần lớn công trình này đã bị phá dỡ, hiện chỉ còn lại dấu vết.

Dấu ấn lịch sử của cuộc chiến Trịnh – Nguyễn

Không chỉ độc đáo về kiến trúc, Lũy đá cổ Kỳ Anh còn gắn liền với một giai đoạn lịch sử đặc biệt của đất nước, khi cuộc chiến tranh giữa hai tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn diễn ra quyết liệt trong thế kỷ XVII.

Di tích Lũy đá cổ Kỳ Anh (còn gọi là Lũy ông Ninh), xã Kỳ Lạc, tỉnh Hà Tĩnh,

Theo các tư liệu lịch sử, năm 1656, quân Nguyễn từ Đàng Trong tiến ra Đàng Ngoài, đánh sâu đến khu vực Hồng Lĩnh và phía bắc sông Lam. Trước sức tiến công của đối phương, tướng nhà Trịnh là Đào Quang Nhiêu phải rút về vùng An Tràng, dâng biểu tạ tội và xin viện binh.

Trước tình hình đó, chúa Trịnh Tráng cử người con út là Ninh quốc công Trịnh Toàn vào trấn thủ Nghệ An, tổ chức củng cố lực lượng và xây dựng hệ thống phòng thủ tại những địa bàn trọng yếu.

Trong giai đoạn 1656–1661, Trịnh Toàn được cho là đã chỉ huy quân sĩ tu bổ, xây dựng thêm các công trình phòng thủ ở nhiều vị trí chiến lược, từ đồng bằng, ven biển đến khu vực miền núi. Trong đó có hệ thống lũy đá phía bắc Đèo Ngang, nằm trên dãy Hoành Sơn, nhằm ngăn chặn và phòng thủ trước các đợt tiến công của quân Nguyễn từ phía nam.

Do có công trong việc trấn giữ vùng đất này, Trịnh Toàn được cho là đã nhận được sự kính trọng, yêu mến của quân sĩ và nhân dân địa phương. Người dân dành cho ông cách gọi thân mật, kính trọng là Ông Ninh. Tên gọi Lũy ông Ninh cũng được lưu truyền từ đó.

Với vị trí nằm trên dãy Hoành Sơn, khu vực Đèo Ngang từ lâu giữ vai trò đặc biệt quan trọng về địa lý, quân sự và giao thông. Đây là địa bàn hiểm yếu, từng là ranh giới giữa các vùng lãnh thổ trong lịch sử, đồng thời là tuyến đường bộ quan trọng kết nối Bắc Hà với Nam Hà. Địa hình núi cao, đèo dốc hiểm trở khiến nơi đây trở thành vị trí phòng thủ có giá trị chiến lược trong các cuộc xung đột quân sự thời phong kiến.

Cùng với hệ thống Lũy Thầy do chúa Nguyễn xây dựng ở vùng Quảng Bình xưa, Lũy đá cổ Kỳ Anh được xem là một bộ phận trong hệ thống công trình phòng thủ gắn với cuộc đối đầu giữa hai thế lực Trịnh – Nguyễn, phản ánh tư duy quân sự và nghệ thuật tổ chức phòng thủ của người Việt trong thế kỷ XVII.

Bảo tồn và phát huy giá trị di tích

Một trong những điều làm nên giá trị đặc biệt của Lũy đá cổ Kỳ Anh là kỹ thuật xây dựng hoàn toàn bằng đá tự nhiên, không sử dụng chất kết dính nhưng vẫn duy trì được kết cấu qua nhiều thế kỷ. Những khối đá được lựa chọn, sắp xếp và ghép nối phù hợp với địa hình sườn núi, tạo nên một công trình vừa có tính phòng thủ, vừa thích ứng với điều kiện tự nhiên.

Dù đến nay chưa tìm thấy nhiều hiện vật hay đồ dùng sinh hoạt trực tiếp liên quan đến hoạt động của quân đội tại khu vực thành lũy, những dấu tích kiến trúc còn lại vẫn mang giá trị tư liệu quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử quân sự, khảo cổ học và kỹ thuật xây dựng công trình cổ ở Việt Nam.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ học, ngày 12/12/2014, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 4105/QĐ-BVHTTDL công nhận, xếp hạng Lũy đá Kỳ Anh là di tích kiến trúc nghệ thuật.

Việc được xếp hạng di tích cấp quốc gia không chỉ khẳng định giá trị đặc biệt của công trình mà còn đặt ra yêu cầu về công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Trong đó, cần tiếp tục nghiên cứu, khảo sát tổng thể hệ thống lũy đá, xác định chính xác phạm vi, cấu trúc, niên đại và các dấu tích liên quan; đồng thời có giải pháp bảo tồn phù hợp, hạn chế những tác động làm biến dạng hoặc phá hủy công trình.

Giữa không gian núi rừng Hoành Sơn hùng vĩ, Lũy đá cổ Kỳ Anh vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân của lịch sử. Những bức tường đá không chỉ kể lại câu chuyện về một phòng tuyến quân sự xưa mà còn lưu giữ dấu ấn về trí tuệ, kỹ thuật xây dựng và khả năng thích ứng với thiên nhiên của cha ông. Bảo tồn và phát huy giá trị di tích chính là góp phần gìn giữ một phần ký ức lịch sử dân tộc, đồng thời mở ra cơ hội khai thác tiềm năng du lịch văn hóa, lịch sử của vùng đất Kỳ Lạc nói riêng và Hà Tĩnh nói chung.