Các loại nghệ phổ biến và những điều cần biết khi sử dụng hàng ngày

Nghệ – gia vị quen thuộc, vị thuốc được sử dụng từ lâu đời

Nghệ thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), có thân rễ phát triển dưới mặt đất. Khi trưởng thành, thân rễ có màu vàng cam đặc trưng, chứa nhiều hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học.

Trong đời sống, nghệ thường được sử dụng dưới dạng nghệ tươi, nghệ khô, bột nghệ hoặc chiết xuất nghệ. Ở nhiều quốc gia châu Á, nghệ không chỉ là gia vị mà còn được sử dụng trong y học cổ truyền với nhiều mục đích khác nhau.

Đáng chú ý nhất trong nghệ là curcumin, một nhóm hợp chất polyphenol tạo nên màu vàng đặc trưng của nghệ. Curcumin có đặc tính chống oxy hóa và chống viêm, vì vậy đang được nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực liên quan đến sức khỏe.

Tuy nhiên, hàm lượng curcumin trong nghệ sử dụng hằng ngày không đồng nghĩa với việc càng sử dụng nhiều nghệ thì càng tốt. Hiệu quả còn phụ thuộc vào dạng sử dụng, liều lượng, khả năng hấp thu và tình trạng sức khỏe của từng người.

Những loại nghệ phổ biến

Nghệ vàng

Đây là loại nghệ được sử dụng phổ biến nhất ở Việt Nam. Thân rễ có màu vàng cam, thường được dùng làm gia vị, chế biến món ăn, ngâm hoặc phơi khô làm bột nghệ.

Nghệ vàng chứa curcuminoid, trong đó curcumin là thành phần được nghiên cứu nhiều nhất. Nghệ vàng cũng thường xuất hiện trong các bài thuốc dân gian và sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Nghệ đen

Nghệ đen có thân rễ bên trong màu xanh tím hoặc tím sẫm, mùi thơm đặc trưng và vị khá đắng. Trong y học cổ truyền, nghệ đen được sử dụng với những mục đích khác với nghệ vàng.

Do đặc điểm thành phần hóa học không hoàn toàn giống nghệ vàng, không nên mặc nhiên coi nghệ đen và nghệ vàng có tác dụng giống nhau hoặc có thể thay thế cho nhau trong mọi trường hợp.

Nghệ trắng

Nghệ trắng có phần ruột thân rễ màu trắng hoặc trắng ngà, mùi thơm nhẹ. Loại nghệ này cũng được sử dụng trong đời sống và y học cổ truyền nhưng ít phổ biến hơn nghệ vàng.

Mỗi loại nghệ có thành phần hoạt chất khác nhau. Vì vậy, khi sử dụng nghệ với mục đích hỗ trợ sức khỏe, cần xác định rõ loại nghệ và dạng sản phẩm đang dùng.

Curcumin có vai trò gì?

Curcumin là thành phần được quan tâm nhiều nhất trong nghệ. Các nghiên cứu cho thấy hoạt chất này có khả năng tham gia vào nhiều cơ chế sinh học liên quan đến phản ứng viêm và quá trình oxy hóa trong cơ thể.

Về lý thuyết, đặc tính chống oxy hóa của curcumin giúp trung hòa một số gốc tự do, trong khi tác dụng chống viêm có thể liên quan đến việc điều hòa một số chất trung gian của quá trình viêm.

Một số nghiên cứu đã xem xét vai trò của curcumin đối với sức khỏe khớp, tiêu hóa và một số tình trạng viêm. Tuy nhiên, không nên đồng nhất những kết quả nghiên cứu về curcumin với việc nghệ có thể điều trị bệnh.

Đặc biệt, các sản phẩm chứa curcumin dạng cô đặc có hàm lượng hoạt chất cao hơn nhiều so với lượng nghệ được sử dụng như gia vị. Vì vậy, cách sử dụng và mức độ an toàn cũng có thể khác nhau.

Dùng nghệ thế nào cho phù hợp?

Với người khỏe mạnh, nghệ có thể được sử dụng như một loại gia vị trong chế biến món ăn. Đây là cách sử dụng đơn giản và tương đối an toàn khi dùng với lượng phù hợp.

Nghệ tươi có thể dùng để chế biến các món ăn; bột nghệ thường được sử dụng với lượng nhỏ để tạo màu và hương vị.

Một vấn đề đáng lưu ý là curcumin có khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa tương đối hạn chế. Một số sản phẩm bổ sung được bào chế nhằm tăng khả năng hấp thu, chẳng hạn kết hợp với piperine hoặc sử dụng công nghệ bào chế đặc biệt.

Tuy nhiên, khả năng hấp thu cao hơn cũng đồng nghĩa với việc cần thận trọng hơn về liều lượng và tương tác với thuốc. Người sử dụng sản phẩm curcumin dạng viên hoặc chiết xuất nên đọc kỹ thành phần, hàm lượng và hướng dẫn sử dụng thay vì tự ý dùng liều cao.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng nghệ?

Mặc dù nghệ là nguyên liệu tự nhiên, không có nghĩa là sử dụng với số lượng lớn hoặc kéo dài luôn an toàn.

Người đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc một số thuốc điều trị bệnh mạn tính nên trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm curcumin liều cao.

Người có bệnh lý túi mật, đường mật hoặc tiền sử sỏi mật cũng cần thận trọng, đặc biệt khi sử dụng nghệ dưới dạng sản phẩm bổ sung với hàm lượng hoạt chất cao.

Phụ nữ mang thai và cho con bú không nên tự ý sử dụng các chế phẩm curcumin cô đặc nếu chưa có tư vấn của nhân viên y tế.

Ngoài ra, một số người có thể gặp các biểu hiện khó chịu ở đường tiêu hóa như đầy bụng, buồn nôn, đau bụng hoặc tiêu chảy khi sử dụng lượng lớn nghệ hoặc curcumin.

Không nên lạm dụng nghệ vì nghĩ rằng “tự nhiên là an toàn”

Một trong những quan niệm phổ biến là nghệ càng tốt thì sử dụng càng nhiều càng có lợi. Đây là cách hiểu không chính xác.

Nghệ dùng trong bữa ăn và các sản phẩm chiết xuất curcumin có hàm lượng hoạt chất cao là hai hình thức sử dụng khác nhau. Khi chuyển từ thực phẩm sang thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc chế phẩm bổ sung, người dùng cần quan tâm đến hàm lượng hoạt chất, liều dùng, tình trạng sức khỏe và các thuốc đang sử dụng.

Đặc biệt, nghệ hay curcumin không thay thế thuốc điều trị. Người đang mắc bệnh không nên tự ý ngừng thuốc hoặc thay phác đồ điều trị bằng việc sử dụng nghệ.

Sử dụng nghệ đúng cách để phát huy giá trị

Nghệ là một nguyên liệu giàu giá trị trong ẩm thực và y học truyền thống. Với vai trò là gia vị, sử dụng nghệ với lượng vừa phải trong chế độ ăn là lựa chọn đơn giản để bổ sung các hợp chất thực vật.

Trong trường hợp muốn sử dụng curcumin dưới dạng sản phẩm bổ sung, nên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, công bố thành phần và hàm lượng cụ thể; đồng thời sử dụng đúng hướng dẫn.

Đối với người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc thường xuyên, việc tham khảo ý kiến bác sĩ, dược sĩ trước khi sử dụng curcumin liều cao là cần thiết.

Nghệ có nhiều giá trị, nhưng hiệu quả của nghệ phụ thuộc vào cách sử dụng. Sử dụng đúng liều lượng, đúng mục đích và phù hợp với tình trạng sức khỏe sẽ giúp phát huy giá trị của loại gia vị quen thuộc này, đồng thời hạn chế những nguy cơ không đáng có.