Tên gọi – nguồn gốc dược liệu
Tên gọi khác: Cây bình nước, nắp bình cât, trư lung thảo, bình nước kỳ quan, cây bắt mồi, trư tử lung,…
Tên khoa học: Nepenthes mirabilis (Lour.) Druce.
Họ: Thuộc họ Nắp ấm – Nepenthaceae
 |
| Hình ảnh cây Nắp ấm |
Đặc điểm thực vật đặc trưng
Cây nắp ấm là 1 loài thực vật có thể bắt muỗi thuộc họ nắp ấm. Ở Việt Nam, cây nắp ấm được phát hiện với số lượng nhiều tại các tỉnh như Khánh Hòa, Lâm Đồng, Bà Rịa ,Bình Dương, Bình Thuận, Kiên Giang.... Dựa vào đặc điểm những nơi phát hiện cây nắp ấm sinh trưởng, các nhà nghiên cứu cho rằng đây là một loại cây dù chia thành nhiều loại nhưng thường sống ở nơi có điều kiện tương tự nhau.
Mỗi loài cây nắp ấm khác nhau sẽ mang những đặc điểm riêng biệt. Tuy nhiên vùng đất và khí hậu xuất hiện cây nắp ấm có một số điểm chung như: đất phèn, chua hay đầm lầy; địa hình núi có thung lũng và nước suối ấm chảy qua liên tục trong năm.
Cây nắp ấm về hình dạng mắt thấy là một hình trụ với màu sắc thay đổi từ màu lục sang mau nâu theo quy trình phát triển và sinh trưởng. Kích thước tối đa một cây nắp ấm đạt được thường dao động 10 - 20 mm đường kính nếu thân cao. Với cây thấp đường kính sẽ chỉ đạt 5 - 6 mm.
Mỗi loài cây nắp ấm có kích thước khác nhau nên cấu tạo cũng có thay đổi về loài. Sau khi ra hoa, cây sẽ được phân loại cây cái hay cây đực. Thông thường hoa nắp ấm nở vào mùa hè và mùa thu rồi ra quả vào mùa đông. Với đặc điểm ưa khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm mà cây nắp ấm được phát hiện nhiều từ tỉnh Quảng Trị cho đến Cà Mau.
Thu hái – sơ chế – bảo quản
Nắp ấm có thể thu hái quanh năm, thường vào mùa cây sinh trưởng mạnh. Sau khi thu hái, cây được rửa sạch, cắt thành đoạn 2–3 cm, phơi hoặc sấy khô để dùng dần. Dược liệu cần bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc; định kỳ phơi nắng nhẹ để giữ chất lượng.
Thành phần hóa học
Các nghiên cứu cho thấy dịch và mô của cây Nắp ấm chứa nhiều hợp chất sinh học có giá trị như:
Flavonoid glycoside
Phenol
Axit amin
Đường tự nhiên
Một số nguyên tố vi lượng như Bismuth
Vị thuốc Nắp ấm
Theo Đông y, Nắp ấm có vị ngọt nhẹ, hơi nhạt, tính mát, thường được dùng để thanh nhiệt, tiêu viêm, tiêu đờm, hỗ trợ hạ huyết áp.
Quy kinh: Phế, Đởm (túi mật), Vị (dạ dày).
 |
Công dụng và tác dụng dược lý
Để sử dụng cây nắp ấm, các nhà nghiên cứu đã phân tích mẫu thân, rễ, lá hay hoa của cây để kiểm tra nồng độ hoạt tính dược lý. Theo như những nghiên cứu hiện tại, mọi bộ phận của cây nắp ấm đều được sử dụng để điều trị bệnh. Vì thế khi thu hoạch, cây nắp ấm cần được làm sạch thái lát rồi phơi khô để bảo quản tránh ẩm mốc gây nguy hiểm cho người sử dụng.
Cây nắp ấm có thể dùng đơn lẻ hoặc dùng kết hợp cùng các vị thuốc khác. Vì thế, đông y khá coi trọng dược liệu này khi sử dụng cho điều trị bệnh. Từ xa xưa, cây nắp ấm đã được tổ tiên sử dụng điều trị cho người mắc hội chứng tiêu chảy.
Để nghiên cứu sâu hơn, các nhà nghiên cứu đã phân tích sách y học từ thời tiền cổ về loài cây này. Tại Trung Quốc, các thầy thuốc đã đúc kết và cho thấy cây nắp ấm có thể sử dụng điều trị cho một số loại bệnh sau:
Viêm gan;
Viêm loét dạ dày;
Tích sỏi ở niệu đạo;
Bệnh lý đường tiết niệu;
Điều trị hội chứng cao huyết áp;
Cải thiện sức khỏe cho bệnh nhân tiểu đường;
Điều trị cảm;
Điều trị ho gà;
Điều trị bệnh lý ho;
Điều trị bệnh nhân ho thổ huyết;
Điều trị tình trạng vàng da sau khi mắc bệnh lý gan.
Bên cạnh các công dụng điều trị chữa bệnh trực tiếp cây, nắp ấm cũng giúp cho phần bảo vệ sức khỏe khỏi côn trùng. Do đặc điểm hình dạng và mùi hương, cây nắp ấm có thể sử dụng thu hút côn trùng rồi tiêu diệt tránh truyền nhiễm những bệnh nguy hiểm cho cơ thể.
Cách dùng – liều lượng
Nắp ấm có thể dùng dưới dạng sắc uống, nấu nước uống trong ngày hoặc giã nát đắp ngoài.
Dùng tươi: 15–30 g/ngày
Dùng khô: 30–60 g/ngày
 |
Một số bài thuốc dân gian tiêu biểu
1. Điều trị gan nhiễm mỡ
Sử dụng toàn thân cây Nắp ấm phơi khô nấu nước thay trà uống hàng ngày. Liều lượng sử dụng khoảng 30 – 50 g Nắp ấm nấu với 3 lít nước sôi, giữ lửa đều trong 20 phút. Để nguội và uống liên tục trong 30 ngày hoặc 3 tháng nếu cần thiết.
Lưu ý: Không sử dụng nước cây Nắp ấm thay nước lọc hàng ngày. Mỗi ngày chỉ nấu nước dùng uống một lần.
2. Điều trị đái tháo đường, hay khát thường, cổ họng khô rát
Sử dụng 30 g Nắp ấm, Giảo cổ lam, Thiên môn đông, mỗi vị 25 g nấu cùng với 3 lít nước, để lửa vừa đun trong 20 phút. Để nguội, chia thành 2 – 3 lần uống trong ngày. Thời gian sử dụng liên tục trong 1 – 3 tháng.
Lưu ý: Người bệnh nên thường xuyên theo dõi đường huyết để có cách xử lý khi cần thiết.
3. Điều trị sỏi đường tiết niệu, sỏi thận
Dùng 30 g Nắp ấm, Thương nhĩ tử, Bạch tật lê, mỗi loại 12 g, Dây bòng bong 20 g, Trần bì, mộc hương, mỗi vị 6 g nấu cùng với 1.500 ml nước. Đến khi cạn còn 600 ml là được.
Để nguội chia thành 3 lần uống trong ngày. Sử dụng liên tục trong 30 ngày sau đó đến bệnh viện để kiểm tra tình trạng sỏi.
4. Điều trị huyết áp cao
Sử dụng Nắp ấm 30 – 50 g đun sôi dùng xông hơi toàn thân. Ngoài ra, người bệnh có thể dùng kết hợp với 9 g Câu đằng, 15 g Hy thiêm đun sôi dùng xông để tăng hiệu quả điều trị.
5. Chữa vàng da do viêm gan
Sử dụng Nắp ấm, Mã đề, Kim tiền thảo, mỗi vị 30 g sắc thành nước uống mỗi ngày.
6. Điều trị tiêu chảy, tiêu ra phân loãng
Sử dụng độc vị cây Nắp ấm nấu lấy nước uống, tiêu chảy sẽ ngừng ngay lập tức.
7. Sử dụng thanh nhiệt
Sử dụng 15 g Nắp ấm đun sôi với một lượng nước vừa đủ để uống thay nước trong ngày, chống mất nước và hỗ trợ lợi tiểu.
8. Điều trị ho khan, đau tức phổi
Sử dụng 30 g cây Nắp ấm, 2 – 3 quả dưa leo nấu cùng hai bát nước, đến khi còn 1 bát. Dùng uống khi nước còn nóng.
9. Giải độc chống viêm
Sử dụng cây Nắp ấm tươi rửa sạch, giã nát đắp lên da có thể điều trị nhiễm trùng da do virus, giúp da hết sưng đỏ. Ngoài ra sử dụng nước giã cây Nắp ấm thoa lên da có thể phòng chống muỗi đốt và bảo vệ sức khỏe của da.
 |
Lưu ý khi sử dụng
Mặc dù Nắp ấm được đánh giá là không độc, nhưng phụ nữ mang thai không nên sử dụng, do dược liệu có thể làm tăng lưu thông máu, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng thai kỳ. Việc sử dụng quá liều có thể gây tác dụng không mong muốn, vì vậy cần tham khảo ý kiến thầy thuốc hoặc người có chuyên môn trước khi dùng.
Cây Nắp ấm từ một loài cây bắt mồi kỳ lạ đã trở thành vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền Việt Nam. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn và hiệu quả, việc sử dụng dược liệu này cần được thực hiện đúng cách, đúng liều lượng và có sự tư vấn chuyên môn, đặc biệt trong điều trị các bệnh lý mạn tính./.
