Giảm gánh nặng sinh và nuôi con để ứng phó mức sinh thấp

(Ảnh minh họa: Cục Dân số)

Mức sinh liên tục dưới ngưỡng thay thế đang đặt Việt Nam trước những thách thức về già hóa dân số, nguồn nhân lực và an sinh xã hội. Trước thực trạng này, chính sách dân số đang có sự chuyển hướng quan trọng, từ tập trung tuyên truyền, vận động sang hỗ trợ thiết thực để người dân yên tâm sinh và nuôi con, hướng tới mục tiêu duy trì mức sinh thay thế bền vững.

Mức sinh thấp và những thách thức đối với phát triển đất nước

Theo Cục Thống kê, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam năm 2025 đạt 1,93 con/phụ nữ, tăng nhẹ so với mức 1,91 con/phụ nữ của năm 2024 nhưng vẫn thấp hơn ngưỡng sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ.

Nhìn lại giai đoạn 2021-2025, xu hướng giảm sinh thể hiện khá rõ. Nếu năm 2021, tổng tỷ suất sinh đạt 2,11 con/phụ nữ thì năm 2022 giảm xuống còn 2,01 con/phụ nữ; năm 2023 tiếp tục giảm còn 1,96 con/phụ nữ và năm 2024 xuống mức 1,91 con/phụ nữ. Đến năm 2025, dù có sự phục hồi nhẹ, mức sinh vẫn chưa trở lại ngưỡng thay thế.

Cục Dân số, Bộ Y tế nhận định, tình trạng mức sinh thấp đang diễn ra trên diện rộng. Đáng chú ý, nhiều đô thị lớn đã rơi vào tình trạng mức sinh rất thấp, có nguy cơ khó phục hồi nếu xu hướng này tiếp tục kéo dài.

Thực tế cho thấy, quyết định sinh con của các gia đình trẻ đang chịu tác động từ nhiều yếu tố kinh tế, xã hội. Xu hướng kết hôn muộn, sinh con muộn, sinh ít con hoặc chỉ sinh một con ngày càng phổ biến.

Đằng sau sự thay đổi này không chỉ là quan niệm về hôn nhân, gia đình mà còn là những áp lực rất cụ thể trong cuộc sống. Chi phí nhà ở, chăm sóc sức khỏe, nuôi dạy và giáo dục trẻ, yêu cầu bảo đảm việc làm, thu nhập cũng như thời gian dành cho gia đình đều ảnh hưởng đến lựa chọn sinh con.

Đặc biệt, đối với phụ nữ, việc sinh và chăm sóc con nhỏ còn có thể kéo theo nguy cơ gián đoạn công việc, ảnh hưởng đến cơ hội phát triển nghề nghiệp. Đây là một trong những rào cản khiến nhiều gia đình cân nhắc hoặc trì hoãn kế hoạch sinh thêm con.

Những yếu tố này cho thấy, bài toán mức sinh thấp không thể giải quyết đơn thuần bằng việc kêu gọi các cặp vợ chồng sinh đủ hai con. Muốn thay đổi xu hướng giảm sinh, cần giải quyết những khó khăn thực tế đang tác động đến quyết định sinh con của người dân.

Theo cảnh báo của Cục Dân số, nếu mức sinh thấp tiếp tục kéo dài, Việt Nam có thể đối mặt với nguy cơ thu hẹp quy mô dân số, thiếu hụt lực lượng lao động, đẩy nhanh quá trình già hóa dân số, gia tăng các dòng di cư và tạo thêm áp lực đối với hệ thống an sinh xã hội.

Khi số trẻ em được sinh ra ngày càng ít, trong khi tỷ trọng người cao tuổi gia tăng, cơ cấu dân số sẽ có những thay đổi đáng kể. Xã hội phải dành nguồn lực lớn hơn cho chăm sóc sức khỏe, trợ giúp xã hội và các dịch vụ chăm sóc dài hạn đối với người cao tuổi.

Trong khi đó, lực lượng trong độ tuổi lao động, nhóm trực tiếp tạo ra thu nhập và đóng góp cho các quỹ an sinh xã hội, có xu hướng giảm tương đối. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì tăng trưởng kinh tế và bảo đảm các chính sách an sinh trong dài hạn.

Chính vì vậy, mức sinh thấp không còn là vấn đề riêng của ngành dân số mà đã trở thành một bài toán phát triển kinh tế-xã hội, đòi hỏi sự tham gia của nhiều ngành, nhiều cấp với những giải pháp đồng bộ.

Mở rộng chính sách hỗ trợ người dân sinh và nuôi con

Trước những thách thức từ xu hướng giảm sinh, Việt Nam đang từng bước điều chỉnh chính sách dân số theo hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn để người dân thực hiện mong muốn sinh con.

Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về các giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đã đặt ra yêu cầu gia tăng tỷ lệ sinh nhằm đạt mức sinh thay thế bền vững, đồng thời chủ động thích ứng với quá trình già hóa dân số.

Định hướng này thể hiện sự chuyển biến trong tư duy chính sách, từ trọng tâm điều chỉnh mức sinh sang mục tiêu đạt và duy trì mức sinh thay thế, gắn công tác dân số với yêu cầu phát triển bền vững.

Một dấu mốc quan trọng là việc Quốc hội thông qua Luật Dân số số 113/2025/QH15 ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.

Luật tạo hành lang pháp lý mới cho công tác dân số, trong đó xác định cá nhân, cặp vợ chồng có quyền quyết định số con, thời gian sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh. Đồng thời, duy trì mức sinh thay thế được xác định là một trong những nội dung trọng tâm của chính sách dân số trong giai đoạn mới.

Đáng chú ý, Luật Dân số đưa ra các chính sách hỗ trợ trực tiếp hơn đối với người sinh con thứ hai.

Theo đó, lao động nữ sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng, thay vì thời gian nghỉ 6 tháng theo quy định trước đây. Lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai.

Việc mở rộng thời gian nghỉ thai sản là một trong những giải pháp nhằm giảm bớt áp lực đối với các gia đình trong giai đoạn chăm sóc trẻ sơ sinh, đồng thời tạo điều kiện để người lao động cân bằng tốt hơn giữa trách nhiệm gia đình và công việc.

Đối với lao động nữ, thời gian nghỉ thai sản dài hơn có thể góp phần giảm bớt một phần chi phí cơ hội khi sinh con, nhất là trong bối cảnh phụ nữ ngày càng tham gia sâu vào thị trường lao động và có nhu cầu phát triển nghề nghiệp.

Trong khi đó, quy định tăng thời gian nghỉ dành cho lao động nam khi vợ sinh con thứ hai cũng cho thấy sự quan tâm đến vai trò, trách nhiệm của người cha trong chăm sóc con nhỏ và chia sẻ công việc gia đình.

Những điều chỉnh này phản ánh cách tiếp cận rộng hơn đối với chính sách khuyến sinh. Thay vì chỉ tập trung vào các hình thức hỗ trợ tài chính hoặc khen thưởng, chính sách đang hướng tới việc giảm bớt những khó khăn mà người dân phải đối mặt trong quá trình sinh và nuôi con.

Quan trọng hơn, khuyến sinh không đồng nghĩa với việc tạo áp lực buộc các cặp vợ chồng, đặc biệt là phụ nữ, phải sinh thêm con. Mục tiêu của chính sách là tạo điều kiện để mỗi cá nhân, gia đình có thể thực hiện mong muốn sinh con phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện sống của mình.

Hướng tới môi trường thuận lợi để duy trì mức sinh thay thế

Cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, Chính phủ đã ban hành chương trình hành động nhằm thúc đẩy thực hiện mục tiêu duy trì mức sinh thay thế trên phạm vi toàn quốc.

Ngày 13/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 291/QĐ-TTg, phê duyệt Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030.

Chương trình đặt ra những mục tiêu cụ thể, trong đó phấn đấu đến năm 2030 tăng trung bình 2% tổng tỷ suất sinh trên toàn quốc mỗi năm.

Đồng thời, hơn 95% cặp vợ chồng, nam nữ trong độ tuổi sinh đẻ được cung cấp thông tin về kết hôn, sinh con để đạt và duy trì mức sinh thay thế; 100% tỉnh, thành phố thực hiện chính sách hỗ trợ các cặp vợ chồng, cá nhân sinh con, nuôi con.

Để thực hiện các mục tiêu này, Thủ tướng yêu cầu các địa phương căn cứ điều kiện phát triển kinh tế-xã hội và khả năng cân đối ngân sách để xây dựng, triển khai các chính sách hỗ trợ phù hợp đối với người dân trong quá trình sinh và nuôi con.

Trong đó, ưu tiên những địa phương có mức sinh dưới mức sinh thay thế, nơi đang phải đối mặt với những thách thức rõ nét hơn từ xu hướng giảm sinh.

Điểm mới trong định hướng chính sách là không chỉ tập trung điều chỉnh mức sinh theo từng vùng như trước đây mà hướng tới mục tiêu đạt và duy trì mức sinh thay thế trên toàn quốc, đồng thời có những giải pháp hỗ trợ phù hợp với đặc điểm của từng địa phương.

Theo Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên, mức sinh thấp và tiếp tục có xu hướng giảm, cùng với tốc độ già hóa dân số nhanh, đang là những thách thức lớn đối với công tác dân số hiện nay. Thực trạng này đòi hỏi ngành dân số phải có sự chuyển đổi mạnh mẽ cả về tư duy và phương pháp thực hiện.

Các nhà nhân khẩu học cũng xác định, để ứng phó hiệu quả với xu hướng mức sinh thấp, một trong những nhiệm vụ quan trọng là xây dựng hệ thống an sinh xã hội toàn diện, tiếp tục hoàn thiện các chính sách theo hướng khuyến sinh.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu đầy đủ những nguyên nhân khiến người trẻ trì hoãn kết hôn, sinh con hoặc không muốn sinh thêm con, từ đó có những giải pháp phù hợp nhằm giảm áp lực trong quá trình sinh và chăm sóc trẻ nhỏ.

Thực tế cho thấy, các chính sách hỗ trợ sinh con chỉ có thể phát huy hiệu quả lâu dài khi được đặt trong tổng thể các chính sách phát triển kinh tế-xã hội, từ việc làm, thu nhập, nhà ở đến giáo dục, y tế và hệ thống dịch vụ chăm sóc trẻ em.

Một môi trường thuận lợi cho gia đình không chỉ giúp các cặp vợ chồng giảm bớt gánh nặng tài chính mà còn tạo điều kiện để cả cha và mẹ có thể duy trì công việc, phát triển nghề nghiệp và dành thời gian chăm sóc con cái.

Nếu những người mong muốn có hai con có thể thực hiện nguyện vọng của mình mà không phải đánh đổi quá lớn về thu nhập, cơ hội nghề nghiệp hoặc chất lượng cuộc sống, đó sẽ là nền tảng quan trọng để phục hồi mức sinh một cách bền vững.

Từ góc độ này, chính sách khuyến sinh không chỉ nhằm giải quyết tình trạng giảm sinh trước mắt mà còn là sự đầu tư dài hạn cho chất lượng nguồn nhân lực, ổn định cơ cấu dân số và tương lai phát triển của đất nước.

Nhằm góp phần nâng cao nhận thức của người dân về chính sách dân số, Cục Dân số (Bộ Y tế) phát động các cuộc thi tìm hiểu chính sách, pháp luật dân số trong tình hình mới.

Trong đó, Cuộc thi 1 với chủ đề “Duy trì mức sinh thay thế” được tổ chức theo hình thức trực tuyến trên phạm vi toàn quốc, diễn ra từ 0 giờ ngày 10/9 đến 24 giờ ngày 10/10/2026. Cuộc thi tập trung tìm hiểu vai trò của cá nhân, cặp vợ chồng trong việc kết hôn, sinh con và duy trì mức sinh thay thế; đồng thời nâng cao nhận thức về phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.