Phục hưng y học cổ truyền để chăm sóc sức khỏe Nhân dân từ gốc rễ

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Người cao tuổi, TS. Lương y Phùng Tuấn Giang, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược cổ truyền Việt Nam, Chủ nhiệm Nhà thuốc Đông y Thọ Xuân Đường cho rằng, đã đến lúc cần nhìn nhận YHCT không chỉ là di sản cần bảo tồn, mà còn là nguồn lực chiến lược để chăm sóc sức khỏe Nhân dân, đặc biệt là NCT, đồng thời góp phần tạo nên sức mạnh mềm quốc gia.

PV: Thưa TS. Lương y Phùng Tuấn Giang, vì sao ông cho rằng đã đến lúc cần nhìn nhận lại vị trí của YHCT trong hệ thống y tế quốc gia?

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang: Trước hết cần khẳng định rằng YHCT không phải là phần còn lại của quá khứ. Đó là nguồn lực sống của hiện tại và là lợi thế chiến lược của tương lai.

Hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam không chỉ tạo nên một nền văn hóa đặc sắc mà còn hình thành một nền y học gắn bó mật thiết với đất đai, cây cỏ, khí hậu, giống nòi, nếp sống và kinh nghiệm sinh tồn của người Việt.

YHCT không chỉ chữa bệnh mà còn hướng con người đến phòng bệnh, dưỡng sinh, chăm sóc sức khỏe tinh thần, nâng cao chất lượng sống và sống hài hòa với tự nhiên. Đây là những giá trị ngày càng trở nên quan trọng trong xã hội hiện đại. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, cơ cấu bệnh tật đang thay đổi nhanh chóng. Bệnh mạn tính không lây nhiễm, rối loạn chuyển hóa, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh cơ xương khớp, mất ngủ, stress, suy giảm miễn dịch... ngày càng phổ biến. Trong khi đó, dân số già hóa nhanh, chi phí y tế tăng cao và nhu cầu chăm sóc sức khỏe đã vượt ra ngoài phạm vi điều trị bệnh đơn thuần. Đó chính là không gian rất lớn để y học cổ truyền phát huy thế mạnh.

PV: Với NCT - nhóm đối tượng cần chăm sóc sức khoẻ nhiều nhất của xã hội hiện nay - YHCT có những lợi thế gì, thưa ông?

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang: NCT là nhóm đối tượng có thể hưởng lợi rất nhiều từ YHCT. Bởi phần lớn các vấn đề sức khỏe ở NCT liên quan đến bệnh mạn tính, suy giảm chức năng vận động, bệnh cơ xương khớp, rối loạn giấc ngủ, suy giảm miễn dịch, các vấn đề tâm lý và nhu cầu phục hồi chức năng sau bệnh tật.

Nếu y học hiện đại có ưu thế trong cấp cứu, phẫu thuật, hồi sức và xử lý các tình trạng cấp tính thì YHCT có thế mạnh trong điều hòa cơ thể, phục hồi chức năng, chăm sóc bệnh mạn tính, dưỡng sinh, châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt, sử dụng dược liệu, chăm sóc tinh thần và nâng cao sức khỏe lâu dài.

Điều quan trọng hơn là YHCT luôn tiếp cận con người một cách toàn diện, lấy phòng bệnh làm trọng tâm. Đây là triết lý rất phù hợp với yêu cầu chăm sóc NCT trong bối cảnh già hóa dân số hiện nay.

Tôi cho rằng chăm sóc sức khỏe NCT sẽ là một trong những lĩnh vực mà YHCT có thể đóng góp mạnh mẽ nhất trong những thập niên tới.

PV: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu đưa YHCT thực sự về với cộng đồng. Theo ông, điều đó cần được hiểu như thế nào?

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang: Theo tôi, cần hiểu sâu hơn rằng đó không chỉ là việc đưa một vài kỹ thuật xuống cơ sở hay mở thêm các hoạt động dưỡng sinh. Bản chất của vấn đề là đưa cả một nền y học trở lại vị trí xứng đáng trong đời sống quốc gia.

YHCT vốn sinh ra từ đời sống, lớn lên trong cộng đồng và đồng hành cùng dân tộc qua nhiều thế hệ. Vì vậy, đưa YHCT về với cộng đồng không phải là làm phong trào, càng không phải cổ vũ việc sử dụng thuốc tùy tiện, mà là đưa những giá trị đã được tích lũy qua nhiều thế hệ trở lại phục vụ Nhân dân bằng ngôn ngữ của khoa học và bằng các chuẩn mực quản lý hiện đại.

Muốn làm được điều đó, cộng đồng phải được tiếp cận tri thức đúng. Hệ thống y tế cơ sở phải được củng cố. Công tác truyền thông phải chính xác, dễ hiểu và có trách nhiệm. Đội ngũ hành nghề phải được chuẩn hóa. Người dân phải được hướng dẫn cách chăm sóc sức khỏe an toàn, hiệu quả và phù hợp. Khi đó, YHCT sẽ thực sự trở thành người bạn đồng hành của mỗi gia đình.

PV: Ông từng đề cập đến việc YHCT cần trở thành một nguồn lực phát triển quốc gia. Ông có thể phân tích rõ hơn về quan điểm này?

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang: Trong tầm nhìn phát triển mới, YHCT không nên chỉ được nhìn nhận như một lĩnh vực khám chữa bệnh.

Đó là một hệ sinh thái kết nối y tế, dược liệu, nông nghiệp, văn hóa, giáo dục, du lịch, khoa học công nghệ, kinh tế xanh và ngoại giao nhân văn.

Nền tảng đầu tiên là dược liệu. Việt Nam có nguồn tài nguyên cây thuốc rất phong phú cùng kho tàng tri thức dân gian quý giá. Nếu được phát triển đúng hướng, dược liệu không chỉ là nguyên liệu làm thuốc mà còn có thể trở thành ngành kinh tế sinh học có giá trị cao.

Nền tảng thứ hai là tri thức bản địa và bài thuốc gia truyền. Đây là những tài sản đặc biệt quý giá của dân tộc nhưng đang đứng trước nguy cơ mai một nếu không được bảo vệ và phát huy đúng mức.

Nền tảng thứ ba là du lịch sức khỏe và chữa lành. Việt Nam có đầy đủ điều kiện để xây dựng các mô hình dưỡng sinh, chăm sóc sức khỏe, nghỉ dưỡng chữa lành mang bản sắc riêng, dựa trên thuốc Nam, dược liệu, văn hóa truyền thống và hệ sinh thái tự nhiên đa dạng.

Nếu được phát triển bài bản, YHCT không chỉ phục vụ chăm sóc sức khỏe mà còn góp phần phát triển kinh tế, quảng bá văn hóa Việt Nam và nâng cao vị thế quốc gia.

PV: Theo ông, đâu là những rào cản lớn nhất đang cản trở sự phát triển của YHCT hiện nay?

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang: Theo tôi, rào cản lớn nhất nằm ở nhận thức và thể chế.

Nếu chỉ xem y học cổ truyền là một vài kỹ thuật hỗ trợ hoặc một kho kinh nghiệm dân gian rời rạc thì rất khó xây dựng được cơ chế phát triển tương xứng.

Trong khi đó, y học cổ truyền là một ngành y học hoàn chỉnh, có hệ thống lý luận, phương pháp thực hành, dược liệu, dưỡng sinh, đào tạo, nghiên cứu, văn hóa và đạo đức nghề nghiệp riêng.

Hiện nay, vẫn còn nhiều bất cập như thiếu nguồn dược liệu đạt chuẩn, cơ chế bảo hộ bài thuốc gia truyền chưa hoàn thiện, chính sách hỗ trợ nhà thuốc lâu đời còn hạn chế, thiếu tiêu chuẩn liên ngành cho du lịch sức khỏe và chưa có sự phân định thật rõ ràng đối với các nhóm sản phẩm, dịch vụ liên quan đến thảo dược.

Những vấn đề này đòi hỏi tư duy quản trị mới, coi YHCT là một lĩnh vực đặc thù, liên ngành và gắn với văn hóa dân tộc.

PV: Theo ông, cần những giải pháp gì để y học cổ truyền phát triển đúng định hướng, đúng pháp luật và phát huy hết tiềm năng?

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang: Trước hết cần xác lập rõ vị trí của YHCT trong hệ thống y tế quốc gia. YHCT không phải là phần phụ của y học hiện đại mà là một cấu phần quan trọng của nền y tế Việt Nam.

Cùng với đó cần có đầu mối quản trị đủ mạnh để tham mưu chính sách, điều phối liên ngành, xây dựng tiêu chuẩn, phát triển dữ liệu, đào tạo, nghiên cứu và hội nhập quốc tế.

Một nhiệm vụ rất quan trọng là xây dựng hệ thống tiêu chuẩn phù hợp với đặc thù YHCT; phát triển cơ sở dữ liệu quốc gia về cây thuốc, bài thuốc, danh y, vùng dược liệu, nghiên cứu lâm sàng và các mô hình điều trị hiệu quả.

Đồng thời cần có cơ chế bảo hộ bài thuốc gia truyền và tri thức bản địa; xây dựng lộ trình chuẩn hóa phù hợp đối với dược liệu dân gian; đào tạo đội ngũ YHCT theo hướng tích hợp giữa cổ học và khoa học hiện đại.

Tôi cho rằng YHCT Việt Nam phải đi bằng hai chân: khoa học và văn hóa di sản.

Khoa học giúp y học cổ truyền an toàn hơn, minh bạch hơn, có dữ liệu hơn và có khả năng hội nhập cao hơn. Văn hóa di sản giúp giữ gìn bản sắc Việt Nam, tri thức dân gian, thuốc Nam, kinh nghiệm của các cộng đồng dân tộc và đạo lý của nghề thuốc.

Chỉ khi hai nền tảng ấy cùng vững chắc, YHCT Việt Nam mới có thể phát triển bền vững trong thời đại mới.

PV: Ông kỳ vọng điều gì ở YHCT Việt Nam trong tương lai?

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang: Tôi cho rằng đến năm 2030, Việt Nam cần đặt nền móng cho một hệ sinh thái YHCT hiện đại với thể chế phù hợp, cơ sở dữ liệu đầy đủ, vùng dược liệu chuẩn, cơ chế bảo hộ tri thức bản địa, đội ngũ nhân lực chất lượng cao và hệ thống tiêu chuẩn đồng bộ.

Xa hơn, đến năm 2045, YHCT cần có vị thế xứng đáng hơn: trở thành trụ cột trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng, là nền tảng của du lịch sức khỏe, là ngành kinh tế xanh dựa trên dược liệu, là di sản sống của dân tộc và là sức mạnh mềm của quốc gia.

Đưa YHCT về với cộng đồng là bước khởi đầu. Mục tiêu lớn hơn là phục hưng và phát huy những giá trị của nền y học dân tộc trong đời sống hiện đại. Khi đó, YHCT được phát triển đúng hướng, người được hưởng lợi trước hết và nhiều nhất chính là Nhân dân.

PV: Xin cảm ơn ông!