Thói quen giúp mạng xã hội không còn "đầu độc" tâm trí

Những nội dung trên mạng xã hội khiến người xem muốn thay đổi ngoại hình, cảm thấy thua kém về lối sống hay dần xa cách những người thân thiết không nhất thiết phải xuất hiện thường xuyên.

Tuy nhiên, điều đó không tự nhiên mà có. Để biến mạng xã hội thành một không gian an toàn và lành mạnh, cần có sự chủ động trong cách sử dụng và lựa chọn nội dung theo thời gian.

Khi được sử dụng đúng cách, mạng xã hội có thể giúp con người kết nối, học hỏi và mở rộng hiểu biết. Ngược lại, nó cũng có thể khiến nhiều người cảm thấy cô đơn, tự ti và thua kém người khác.

Tiến sĩ Katherine Keyes, giáo sư dịch tễ học tại Trường Y tế Công cộng Mailman thuộc Đại học Columbia (New York), cho rằng môi trường trực tuyến mà mỗi người xây dựng cho mình có ảnh hưởng rất lớn đến trải nghiệm trên mạng xã hội.

Việc sử dụng mạng xã hội theo hướng tích cực không chỉ là giới hạn thời gian trực tuyến và giữ sự cân bằng giữa thế giới số với cuộc sống thực, mà còn nằm ở chất lượng của những nội dung xuất hiện mỗi ngày trên bảng tin. Qua quá trình điều chỉnh cách sử dụng, có thể rút ra một số nguyên tắc giúp tạo nên trải nghiệm mạng xã hội lành mạnh, tích cực và dễ chịu hơn.

DÀNH THỜI GIAN CHO NHỮNG NỘI DUNG THỰC SỰ MUỐN XEM

Trên mạng xã hội, càng dành nhiều thời gian cho một loại nội dung, khả năng cao sẽ càng nhìn thấy nhiều nội dung tương tự.

Phần lớn các thuật toán đều phân tích hành vi của người dùng, từ việc nhấn thích một bài đăng, để lại bình luận, cho đến chỉ đơn giản là xem hết một đoạn video. Dựa trên những tín hiệu đó, hệ thống sẽ tiếp tục đề xuất các nội dung có đặc điểm tương tự.

“Chúng ta cần nhận thức rõ hơn rằng đây là một vấn đề và suy nghĩ kỹ hơn về cách các thuật toán được xây dựng. Cách hoạt động của chúng khá đơn giản. Chỉ cần thể hiện sự quan tâm đến một nội dung, thuật toán sẽ liên tục cung cấp thêm những nội dung cùng loại”, Tiến sĩ Marie Yeh, phó giáo sư ngành marketing tại Đại học Loyola Maryland, cho biết

Theo bà Yeh, điều quan trọng là mỗi người cần chủ động kiểm soát cách mình tương tác với mạng xã hội. Điều đó không hề dễ bởi nó đòi hỏi những lựa chọn có ý thức.

BIẾT RÕ MÌNH ĐANG TÌM KIẾM ĐIỀU GÌ

Không ít lần, việc mở điện thoại chỉ để kiểm tra nhanh vài ứng dụng lại kết thúc bằng cả tiếng đồng hồ mải mê theo dõi diễn biến chuyện tình cảm của một cặp đôi trong chương trình truyền hình thực tế mà ban đầu hoàn toàn không có ý định tìm hiểu.

Theo Tiến sĩ Anna Lembke, giáo sư tâm thần học và khoa học hành vi tại Trường Y Đại học Stanford, đây là trải nghiệm rất phổ biến, thậm chí có thể dự đoán trước nếu xét đến cách mạng xã hội tác động lên não bộ con người.

Bà cho biết các nền tảng mạng xã hội được thiết kế với những gương mặt ưa nhìn, màu sắc bắt mắt, âm thanh vui tai cùng lời hứa về sự kết nối tức thì. Đây đều là những yếu tố mà não bộ con người vốn có xu hướng bị thu hút trong quá trình tiến hóa.

Những kích thích này thúc đẩy não bộ giải phóng dopamine, chất dẫn truyền thần kinh thường được gọi là hormone tạo cảm giác dễ chịu. Dopamine đóng vai trò quan trọng trong các cơ chế liên quan đến động lực, vận động, tình yêu và cả hành vi nghiện.

Khi hệ thống phần thưởng của não được kích hoạt, con người rất dễ bị cuốn theo những nội dung hấp dẫn mà thuật toán liên tục đề xuất, thay vì chủ động lựa chọn điều thực sự muốn xem hoặc tương tác.

Vì vậy, việc mở mạng xã hội với một mục đích rõ ràng có thể giúp hạn chế tình trạng bị cuốn vào dòng nội dung vô tận. Chẳng hạn, có người chỉ muốn xem những bức ảnh chế do bạn thân gửi, các video phục dựng nhà cổ, công thức nấu ăn theo mùa hoặc những nội dung về chó.

Việc xác định trước những nội dung thực sự mang lại niềm vui và giá trị sẽ giúp giảm bớt gánh nặng trong quá trình ra quyết định, đồng thời hạn chế việc dành quá nhiều thời gian cho những bài đăng vốn không nằm trong mối quan tâm ban đầu.

BIẾT RÕ NHỮNG NỘI DUNG NÊN LƯỚT QUA

Bên cạnh việc xác định những nội dung đáng dành thời gian, cũng cần nhận biết những gì không nên tiếp tục tương tác. Trên mạng xã hội có rất nhiều nội dung tưởng như vô hại nhưng lại không thực sự mang đến giá trị tích cực.

Theo Tiến sĩ Jason Nagata, phó giáo sư nhi khoa tại Đại học California (San Francisco), điều này đặc biệt quan trọng đối với thanh thiếu niên. Việc hạn chế tương tác với những nội dung khuyến khích so sánh bản thân với người khác, nhất là về ngoại hình, có thể giúp giảm những tác động tiêu cực đến sức khỏe tinh thần.

“Các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng mạng xã hội để so sánh ngoại hình với người khác cũng như quá chú ý đến hình ảnh của bản thân và những phản hồi nhận được về các bức ảnh đó có liên quan đến việc nhìn nhận tiêu cực hơn về cơ thể, làm gia tăng nguy cơ rối loạn ăn uống và các triệu chứng trầm cảm, đặc biệt ở các bé gái”, ông cho biết.

Tiến sĩ Patricia Cavazos-Rehg, giáo sư tâm thần học tại Trường Y Đại học Washington ở St. Louis, cho rằng những tiêu chuẩn sắc đẹp thiếu lành mạnh không chỉ đến từ các tài khoản được theo dõi mà còn có thể xuất hiện bất ngờ do thuật toán đề xuất.

Những tiêu chuẩn sắc đẹp thiếu lành mạnh không chỉ đến từ các tài khoản được theo dõi mà còn có thể xuất hiện bất ngờ do thuật toán đề xuất

“Tôi thấy điều này ngay trên bảng tin của con gái tuổi teen. Những bài đăng cổ súy cho các tiêu chuẩn sắc đẹp không lành mạnh và văn hóa ăn kiêng nguy hiểm vẫn xuất hiện dù con bé không hề theo dõi những tài khoản đăng tải các nội dung như vậy. Hiện tượng này không chỉ giới hạn trong lĩnh vực làm đẹp mà còn xuất hiện ở các nội dung liên quan đến chính trị, việc sử dụng chất gây nghiện và nhiều hệ tư tưởng mang tính thời sự, dễ gây chia rẽ”, bà viết trong một email.

Thế nhưng, không phải mọi nội dung về tập luyện, dinh dưỡng, trang điểm hay thời trang đều có hại. Điều quan trọng là nhận ra những dấu hiệu cho thấy một nội dung đang hướng người xem đến các tiêu chuẩn thiếu lành mạnh hoặc tạo áp lực không cần thiết.

Ví dụ, một video hướng dẫn nấu ăn với trọng tâm là món ăn có thể mang lại cảm hứng tích cực. Ngược lại, nếu nội dung mở đầu bằng việc phô bày vóc dáng của người sáng tạo thay vì giới thiệu món ăn, đó có thể là tín hiệu để bỏ qua.

Tương tự, một bài viết chia sẻ bài tập giúp giảm căng cứng vai gáy có thể hữu ích, nhưng nếu chuyển sang quảng bá những khái niệm như thân hình bikini hay eo thon săn chắc, việc ngừng theo dõi sẽ là lựa chọn phù hợp.

BỎ THEO DÕI, ẨN HOẶC XÓA

Bước cuối cùng là dọn dẹp lại danh sách các tài khoản đang theo dõi. Việc tiếp xúc với nhiều quan điểm và góc nhìn khác nhau có thể mang lại giá trị nhưng vẫn cần phân biệt giữa một cuộc đối thoại cởi mở với những nội dung chỉ nhằm khơi mào xung đột.

Điều quan trọng là phải nhận ra rằng những nội dung gây chia rẽ hoặc các tiêu đề giật gân trên mạng xã hội được tạo ra nhằm mục đích khiến mọi người dành nhiều thời gian hơn trên nền tảng và kích thích những cảm xúc như tức giận hay bực bội. Chính vì vậy, chúng thường thu hút nhiều lượt xem và có khả năng lan truyền cao hơn.

Người dùng cần nhận thức được mục đích phía sau những nội dung này và chủ động cân bằng giữa những gì thực sự muốn tìm kiếm với những gì chỉ vô tình tương tác do thuật toán đề xuất.

Bên cạnh đó, việc tranh luận với những người có quan điểm trái ngược trên mạng xã hội có thể rất cuốn hút. Tuy nhiên, giới hạn về thời lượng và không gian của các bài đăng hiếm khi tạo điều kiện cho những cuộc trao đổi bình tĩnh và nhiều chiều. Trong nhiều trường hợp, một cuộc trò chuyện trực tiếp sẽ mang tính xây dựng hơn.

Khi chỉ nhìn người khác qua những gì họ đăng trên mạng xã hội, rất dễ quên rằng dù có bất đồng về một vấn đề, họ vẫn có thể là những người tử tế và vẫn còn rất nhiều điểm chung khác. Điều đó gần như không còn được nhìn thấy khi con người bị thu gọn vào những bài đăng trên mạng xã hội.

Một dấu hiệu cho thấy đã đến lúc bỏ theo dõi hoặc ít nhất là ẩn một tài khoản là khi những nội dung từ tài khoản đó liên tục tạo ra cảm xúc tiêu cực. Nếu vẫn có thể học hỏi điều gì đó dù đôi lúc cảm thấy không đồng tình, việc tiếp tục theo dõi có thể vẫn mang lại giá trị. Nhưng nếu liên tục quay lại chỉ để đọc thêm những nội dung khiến bản thân ngày càng bực bội hoặc tức giận, đó có thể là lúc nên tạo khoảng cách.

“Người dùng nên tự hỏi: “Nội dung này có mang lại niềm vui hoặc cảm giác kết nối hay không?”. Nếu câu trả lời là không, hãy cân nhắc bỏ theo dõi những người hoặc những trang không còn mang lại những giá trị đó”, Tiến sĩ Jason Nagata khuyến nghị.