Tuổi già, đừng để trí óc nghỉ hưu

Chậm hơn nhưng vẫn có thể học

Khi bước sang tuổi 60, 70 hay 80, não bộ không còn hoạt động hoàn toàn giống thời trẻ. Lão hóa bình thường có thể khiến tốc độ xử lý thông tin chậm lại; một số khía cạnh của trí nhớ, khả năng chú ý và tiếp thu kỹ năng mới cũng thay đổi. NCT vì thế có thể cần nhiều thời gian hơn để ghi nhớ một thông tin hoặc thành thạo một thao tác.

Nhưng chậm hơn không có nghĩa là mất khả năng học hỏi. Não bộ vẫn duy trì tính dẻo thần kinh trong suốt cuộc đời - khả năng thay đổi và thích nghi trước những trải nghiệm, hoạt động và yêu cầu mới. Khả năng này có thể thay đổi theo tuổi nhưng không biến mất chỉ vì một người đã bước vào tuổi già.

Một người 70 tuổi có thể mất nhiều thời gian hơn để làm quen với điện thoại thông minh, học một bài đàn hay nhớ một từ ngoại ngữ mới. Điều đó hoàn toàn khác với việc cho rằng họ “không còn học được nữa”.

Não cũng cần được “tập luyện”

Bộ não cần máu, oxy và chất dinh dưỡng để hoạt động, nhưng để duy trì chức năng, nó cũng cần được sử dụng. Khi học một điều mới, chúng ta phải tập trung, tiếp nhận thông tin, ghi nhớ, thử làm, nhận ra sai sót rồi điều chỉnh. Quá trình đó huy động nhiều chức năng nhận thức cùng lúc và tạo cơ hội để não tiếp tục thích nghi.

Một khái niệm đáng chú ý trong nghiên cứu về lão hóa là “dự trữ nhận thức” - khả năng giúp một người duy trì chức năng nhận thức tốt hơn trước những thay đổi xảy ra trong não. Trình độ học vấn, công việc đòi hỏi tư duy, các hoạt động nhận thức và đời sống xã hội phong phú trong suốt cuộc đời đều có liên quan đến mức dự trữ nhận thức cao hơn.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa đọc nhiều sách hay học tập suốt đời sẽ giúp một người chắc chắn không mắc Alzheimer hoặc các dạng sa sút trí tuệ khác. Sa sút trí tuệ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, trong đó có tuổi tác, di truyền, bệnh lý tim mạch - chuyển hóa, lối sống và các quá trình bệnh lý trong não. Đời sống tích cực về trí tuệ chỉ là một phần của lão hóa khỏe mạnh, không phải “lá chắn” tuyệt đối trước bệnh tật.

Bởi vậy, bên cạnh câu hỏi “Trí nhớ của tôi còn tốt không”, NCT có thể tự hỏi: “Hôm nay tôi còn đang học điều gì mới?”

Học điều mới, vừa sức mình

Điều mới không nhất thiết phải khó hay cao siêu. Một người 75 tuổi học cách gửi ảnh cho cháu cũng là học. Người 80 tuổi lần đầu biết gọi video cho bạn ở xa cũng là học. Người vừa nghỉ hưu có thể tập đàn, học vẽ, chụp ảnh, tìm hiểu ngoại ngữ, chăm một giống cây mới, nấu món ăn chưa từng làm hoặc tập một bài dưỡng sinh.

Quan trọng là hoạt động phù hợp với sở thích, sức khỏe và khả năng của mỗi người. Một việc đủ mới để tạo hứng thú nhưng không quá khó đến mức gây căng thẳng sẽ dễ duy trì hơn.

Ở tuổi cao, học không nhất thiết để lấy bằng, thi cử hay chứng minh mình còn giỏi. Giá trị nằm ngay trong quá trình: còn tò mò, còn tập trung, còn thử làm và sẵn sàng sửa khi chưa đúng.

Điều đáng ngại không phải là học chậm, mà là dần mất hứng thú với những điều mới và tự nhủ: “Tôi già rồi, không học được đâu”.

Công nghệ: học để sống chủ động hơn

Điện thoại thông minh, ứng dụng và các dịch vụ trực tuyến có thể xa lạ với nhiều NCT. Nhưng nếu được hướng dẫn từng bước, đủ chậm và kiên nhẫn, công nghệ lại trở thành một cơ hội học tập thiết thực.

Gọi video cho con cháu, gửi ảnh, tìm đường trên bản đồ, đọc báo điện tử, nghe sách nói hay tìm một bài hát cũ đều đòi hỏi ghi nhớ thao tác, tập trung và thực hành. Quan trọng hơn, công nghệ giúp NCT duy trì liên lạc với gia đình, bạn bè và tiếp cận thông tin, nhất là khi việc đi lại trở nên khó khăn.

Tuy nhiên, học công nghệ phải đi cùng kỹ năng tự bảo vệ. NCT cần nhớ không cung cấp mật khẩu hoặc mã OTP; không vội chuyển tiền khi nhận cuộc gọi, tin nhắn thúc giục; thận trọng với đường link, tệp lạ và hiểu rằng hình ảnh, video, giọng nói có thể bị giả mạo bằng trí tuệ nhân tạo.

Con cháu khi hướng dẫn cũng nên kiên nhẫn. Thay vì làm hộ, hãy chỉ từng bước rồi để ông bà tự thao tác. Có thể ghi lại hướng dẫn bằng vài câu ngắn, chữ lớn, dễ nhìn để lần sau tự làm lại. Cảm giác “tôi tự làm được” chính là động lực để tiếp tục học.

Học bằng tay, bằng chân và bằng cả trái tim

Học không chỉ diễn ra trước một cuốn sách. Một bài thái cực quyền mới đòi hỏi nhớ trình tự động tác, giữ thăng bằng và phối hợp cơ thể. Khiêu vũ cần nghe nhịp, nhớ bước chân và điều chỉnh vận động theo âm nhạc. Làm vườn cần quan sát cây cối, thời tiết, đất và nước. Nấu một món mới phải nhớ nguyên liệu, trình tự và thời gian chế biến.

Những hoạt động ấy huy động đồng thời sự chú ý, trí nhớ, vận động, cảm xúc và giao tiếp xã hội. Khi phù hợp với sức khỏe và sở thích, chúng vừa tạo cơ hội học tập, vừa giúp duy trì vận động, sự tự chủ, niềm vui và các mối quan hệ.

Sau nghỉ hưu, mỗi người có thể tìm cho mình một vài hoạt động khiến ngày mới còn điều để mong đợi: một luống rau cần chăm, một bài đàn chưa thuộc, một cuốn sách đang đọc dở, một lớp học muốn thử hay câu chuyện gia đình chưa viết xong.

NCT không chỉ học, mà còn có thể dạyNCT có một nguồn vốn đặc biệt: kiến thức và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm sống và làm việc. Người thợ mộc có thể chỉ cháu cách nhận biết từng loại gỗ; giáo viên cùng trẻ đọc sách; bác sĩ nhiều năm kinh nghiệm chia sẻ bài học chuyên môn; người bà dạy cháu nấu món ăn gia truyền.

Những việc ấy không chỉ giúp kiến thức được truyền lại mà còn tạo cơ hội để NCT tiếp tục giao tiếp, đóng góp và cảm nhận rằng kinh nghiệm của mình vẫn có giá trị.

Học đến cuối đời

Người xưa có câu: “Học nhi bất yếm” - học mà không biết chán. Việc học, theo nghĩa rộng, không chỉ dành cho tuổi trẻ và cũng không nhất thiết kết thúc khi một người rời trường học hay nghỉ hưu.

Trong quan niệm dưỡng sinh phương Đông, chăm sóc con người luôn gắn với cả thân và thần. Những tư tưởng như thanh tâm, dưỡng thần, luyện hình hướng đến việc giữ đời sống tinh thần điều hòa và thân thể được vận động phù hợp. Nhìn từ góc độ hiện đại, tinh thần ấy có những điểm gần gũi với quan niệm lão hóa khỏe mạnh: duy trì hoạt động thể chất, tiếp tục sử dụng các chức năng nhận thức, giữ kết nối xã hội và tham gia những hoạt động có ý nghĩa.

Dưỡng trí không có nghĩa là cố nhồi nhét thật nhiều kiến thức hay buộc NCT liên tục giải những bài tập khó. Điều quan trọng hơn là giữ tâm trí cởi mở với những điều mới.

Điều đáng quý của tuổi già không phải: “Tôi đã biết đủ rồi”, mà là sau một đời đã biết rất nhiều, vẫn đủ khiêm nhường và tò mò trước một điều chưa biết để mỉm cười: