VCCA 2026: Muốn có robot “Made by Vietnam”, phải bắt đầu từ hệ sinh thái vững chắc

Trong khuôn khổ Hội nghị Khoa học và Triển lãm quốc tế về Điều khiển và Tự động hóa lần thứ 8 (VCCA 2026 - AT EXPO 2026) diễn ra tại Trường Đại học Quy Nhơn (tỉnh Gia Lai), Diễn đàn “Xây dựng hệ sinh thái để phát triển Robot & Drone ‘Make in Vietnam’” đã quy tụ nhiều chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp trong lĩnh vực robot, tự động hóa và thiết bị bay không người lái. Thay vì chỉ tập trung vào những thành tựu công nghệ hay các mẫu robot mới, diễn đàn dành phần lớn thời gian để bàn về một vấn đề cốt lõi: làm thế nào để hình thành một ngành công nghiệp robot thực sự của Việt Nam.

Thông điệp xuyên suốt được các diễn giả đưa ra là, Việt Nam không thiếu doanh nghiệp có khả năng nghiên cứu, thiết kế hay tích hợp robot, nhưng vẫn thiếu một hệ sinh thái hoàn chỉnh để kết nối nghiên cứu, sản xuất, công nghệ lõi, chính sách và thị trường. Nếu không giải quyết được bài toán này, mục tiêu xây dựng các sản phẩm robot mang thương hiệu Việt sẽ khó tạo được sức cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới.

Robot là xu thế tất yếu nhưng doanh nghiệp vẫn đối mặt nhiều rào cản

Theo các chuyên gia, làn sóng tự động hóa đang diễn ra mạnh mẽ dưới tác động của chi phí lao động ngày càng tăng, yêu cầu nâng cao năng suất và áp lực chuyển đổi số trong sản xuất. Trong bối cảnh đó, robot, cobot và xe tự hành (AMR/AGV) không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm mà đang trở thành giải pháp thiết yếu đối với nhiều doanh nghiệp.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của doanh nghiệp cơ khí chính xác, TS. Nguyễn Chí Hưng - TS. Nguyễn Chí Hưng - Phó Chủ tịch Chi hội Robot Việt Nam (VRA) cho rằng việc “đầu tư robot không đơn thuần là mua thêm thiết bị. Điều quan trọng hơn là khả năng tích hợp robot vào quy trình sản xuất, chuẩn hóa dữ liệu, đào tạo nhân lực vận hành và tính toán hiệu quả đầu tư trong dài hạn.”

Thực tế cho thấy không ít doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn khi triển khai robot do thiếu kinh nghiệm, thiếu nhân lực chuyên môn và chưa xác định được bài toán ứng dụng phù hợp. Theo các chuyên gia, quá trình tự động hóa cần được thực hiện từng bước, bắt đầu từ những công đoạn có hiệu quả rõ rệt trước khi mở rộng trên quy mô toàn nhà máy.

Xây dựng hệ sinh thái thay vì phát triển đơn lẻ

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại diễn đàn là tham luận của PGS.TS. Lê Hoài Quốc - Chủ tịch Chi hội Robot Việt Nam (VRA), về định hướng phát triển hệ sinh thái Robot & Drone “Make in Vietnam”.

Theo phân tích của ông, Việt Nam hiện có nhiều doanh nghiệp mạnh về thiết kế máy, tích hợp hệ thống và phát triển phần mềm điều khiển. Tuy nhiên, năng lực làm chủ các công nghệ nền vẫn còn hạn chế. Nhiều linh kiện và công nghệ quan trọng như servo, bộ điều khiển chuyển động, hộp giảm tốc chính xác, cảm biến hay hệ điều hành robot vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung từ nước ngoài.

Điều này khiến giá trị gia tăng của sản phẩm robot trong nước chưa cao, đồng thời làm giảm khả năng cạnh tranh khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Từ thực tế đó, PGS.TS. Lê Hoài Quốc cho rằng “Việt Nam không nên theo đuổi cách tiếp cận phát triển từng sản phẩm robot riêng lẻ, mà cần chuyển sang tư duy xây dựng nền tảng (platform) và hệ sinh thái.”

Trong đó, nền tảng phần mềm, tiêu chuẩn mở, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, mô phỏng số (Digital Twin), các giao diện lập trình mở (Open API) và môi trường phát triển chung sẽ đóng vai trò là hạ tầng để nhiều doanh nghiệp cùng tham gia sáng tạo và phát triển sản phẩm.”

Các tham luận tại diễn đàn cho thấy, điểm yếu lớn nhất của ngành robot Việt Nam không chỉ nằm ở công nghệ lõi mà còn ở sự thiếu liên kết giữa các chủ thể trong hệ sinh thái.

Ông Trần Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Liên minh Kinh tế Tầm thấp LAEP, CEO SaolaTek nhận định rằng “doanh nghiệp trong nước vẫn hoạt động khá rời rạc, thiếu sự phối hợp trong nghiên cứu, chia sẻ công nghệ và phát triển chuỗi cung ứng. Trong khi đó, nhiều linh kiện quan trọng phục vụ chế tạo robot vẫn phải nhập khẩu, kéo theo chi phí cao và khó chủ động về công nghệ.”

Bên cạnh đó, hệ thống tiêu chuẩn, kiểm định và chứng nhận sản phẩm còn chưa hoàn thiện; nguồn vốn đầu tư cho nghiên cứu phát triển chưa đáp ứng nhu cầu; đội ngũ kỹ sư có chuyên môn sâu về robot, trí tuệ nhân tạo, điều khiển và hệ thống nhúng vẫn còn thiếu.

Theo các chuyên gia, đây đều là những mắt xích quan trọng của một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Nếu mỗi doanh nghiệp phải tự giải quyết toàn bộ các bài toán về công nghệ, nhân lực, tiêu chuẩn và thị trường thì rất khó hình thành những doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh ở quy mô quốc tế.

Cần chiến lược dài hạn cho ngành robot Việt Nam

Một điểm đáng chú ý tại diễn đàn là nhiều ý kiến đều thống nhất rằng Việt Nam cần lựa chọn hướng đi phù hợp với năng lực hiện có, thay vì đặt mục tiêu làm chủ toàn bộ chuỗi giá trị trong thời gian ngắn.

Các chuyên gia đề xuất ưu tiên phát triển những lĩnh vực mà doanh nghiệp trong nước có lợi thế như robot logistics, robot phục vụ doanh nghiệp vừa và nhỏ, robot nông nghiệp, robot dịch vụ cùng các giải pháp thị giác máy tính, thiết bị đầu cuối và phần mềm điều khiển.

Song song với đó là xây dựng các nền tảng công nghệ dùng chung, trung tâm kiểm định và thử nghiệm robot, cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), quỹ hỗ trợ nghiên cứu phát triển, chương trình đào tạo nguồn nhân lực và các chính sách khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng robot sản xuất trong nước.

Theo PGS.TS. Lê Hoài Quốc, mục tiêu dài hạn không chỉ là gia tăng số lượng robot "Made in Vietnam", mà còn từng bước chuyển sang mô hình "Made by Vietnam" – nơi doanh nghiệp Việt Nam làm chủ thiết kế, công nghệ và thương hiệu, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Hệ sinh thái sẽ quyết định sức cạnh tranh của ngành robot

Nhìn từ các tham luận tại VCCA 2026, có thể thấy câu chuyện phát triển robot của Việt Nam không còn dừng ở việc chế tạo một sản phẩm hay ứng dụng một công nghệ mới. Điều được các chuyên gia cùng nhấn mạnh là sự cần thiết phải hình thành một hệ sinh thái đồng bộ, nơi Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức nghề nghiệp cùng tham gia xây dựng nền tảng công nghệ, tiêu chuẩn, nguồn nhân lực và thị trường.

Khi những mắt xích này được kết nối hiệu quả, robot sẽ không chỉ là một thiết bị trong dây chuyền sản xuất mà trở thành động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi số, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và từng bước hình thành một ngành công nghiệp robot mang dấu ấn Việt Nam.