Y tế cơ sở trong mô hình chính quyền 2 cấp: Đổi mới để phục vụ người dân tốt hơn

PGS.TS Phan Lê Thu Hằng (áo nâu) đi kiểm tra thực tế tại các trạm y tế xã - Ảnh: Chinhphu.vn

Tháng 8/2026, Chính phủ ra Nghị quyết số 221/NQ-CP ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 76-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Trong Nghị quyết nêu rõ, Bộ Y tế chủ trì, hoàn thiện mô hình tổ chức trạm y tế cấp xã bảo đảm cung ứng dịch vụ y tế cơ bản, chăm sóc sức khỏe ban đầu, cơ bản thiết yếu cho người dân ngay tại cơ sở…

Để hiểu rõ hơn vai trò và nhiệm vụ, chức năng của trạm y tế xã trong bối cảnh hiện nay, Phóng viên Báo Điện tử Chính phủ đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Phan Lê Thu Hằng, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch-Tài chính, Bộ Y tế - người đã có nhiều năm công tác gắn bó với lĩnh vực y tế cơ sở trên cả nước.

Đầu tư cho y tế cơ sở: Chuyển từ bị động chữa bệnh sang chủ động nâng cao sức khỏe

Khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, vai trò của trạm Y tế xã thay đổi như thế nào, thưa bà?

PGS.TS Thu Hằng: Trạm y tế xã vốn là nơi gần dân nhất trong hệ thống y tế và có vai trò rất quan trọng trong chăm sóc sức khỏe ban đầu. Tuy nhiên, khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, vai trò của trạm y tế xã càng trở nên quan trọng hơn, bởi phần lớn các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu sẽ được thực hiện ngay tại tuyến xã.

Một thay đổi rất đáng chú ý lần này là khả năng hoạt động độc lập của trạm y tế xã. Trước đây, trạm y tế xã là đơn vị phụ thuộc trung tâm y tế huyện. Nay, không còn tổ chức chính quyền địa phương cấp huyện, trạm y tế xã trở thành đơn vị sự nghiệp công lập độc lập, do UBND xã quản lý và chịu sự hướng dẫn, chỉ đạo về chuyên môn của Sở Y tế.

Điều này tạo điều kiện để trạm y tế xã chủ động hơn trong tổ chức hoạt động và cung ứng dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho người dân trên địa bàn. Nhưng đi cùng với quyền chủ động lớn hơn cũng là yêu cầu và trách nhiệm lớn hơn. Trạm y tế không chỉ thực hiện khám, chữa bệnh ban đầu mà phải chủ động hơn trong phòng bệnh, tiêm chủng, phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật, quản lý bệnh mạn tính và quản lý sức khỏe người dân.

Để làm được điều đó, các trạm y tế cần được bảo đảm những điều kiện thiết yếu về cơ sở vật chất, trang thiết bị, thuốc, nhân lực và tài chính; đồng thời phải nâng cao năng lực quản trị, trong đó có quản lý tài chính và tổ chức cung ứng dịch vụ.

Có thể nói, thay đổi về mô hình tổ chức lần này không chỉ là chuyển trạm y tế từ mô hình phụ thuộc sang mô hình hoạt động độc lập hơn. Quan trọng hơn, đây là cơ hội để y tế cơ sở chủ động hơn, gần dân hơn và chịu trách nhiệm rõ hơn trước nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân trên địa bàn.

Trạm y tế xã vốn là nơi gần dân nhất trong hệ thống y tế và có vai trò rất quan trọng trong chăm sóc sức khỏe ban đầu - Ảnh: Chinhphu.vn

Ở góc độ rộng hơn, tạo điều kiện để y tế cơ sở phát triển cũng chính là góp phần thực hiện mục tiêu của Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị về bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, trong đó nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh trọng tâm từ chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe. Muốn phòng bệnh hiệu quả, phát hiện sớm nguy cơ và quản lý sức khỏe người dân ngay tại cộng đồng thì không thể thiếu một mạng lưới y tế cơ sở đủ mạnh, hoạt động hiệu quả và thực sự gần dân.

Vì vậy, đầu tư cho trạm y tế xã không chỉ là đầu tư cho một cơ sở khám, chữa bệnh ở tuyến dưới, mà là đầu tư cho nền tảng của một hệ thống y tế chuyển từ bị động chữa bệnh sang chủ động bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân.

Thưa bà, đây có phải những lý do cần xây dựng Bộ tiêu chí quốc gia về y tế xã giai đoạn 2026-2035 không? Bộ tiêu chí mới này sẽ có những điểm gì đáng chú ý so với Bộ tiêu chí hiện hành?

PGS.TS Thu Hằng: Bộ tiêu chí quốc gia về y tế xã là một công cụ quan trọng để đánh giá năng lực của trạm y tế và cũng là căn cứ để các địa phương xác định những lĩnh vực cần ưu tiên đầu tư, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Trong nhiều năm qua, việc thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về y tế xã đã góp phần cải thiện đáng kể cơ sở vật chất, trang thiết bị, nhân lực và chất lượng các hoạt động y tế tại tuyến xã. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã có nhiều thay đổi, đặc biệt sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Một căn cứ rất quan trọng cho việc xây dựng Bộ tiêu chí mới là Thông tư số 43/2025/TT-BYT ngày 15/11/2025 của Bộ Y tế quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của trạm y tế xã, phường, đặc khu thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (được sửa đổi, bổ sung tại Thông tư số 53/2025/TT-BYT ngày 31/12/2025). Các văn bản này đã xác lập vị trí, chức năng, nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức mới của trạm y tế xã trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Khi chức năng, nhiệm vụ và vị trí của trạm y tế xã đã thay đổi thì Bộ tiêu chí đánh giá trạm y tế cũng cần được cập nhật tương ứng. Đây là lý do quan trọng để xây dựng Bộ tiêu chí quốc gia về y tế xã giai đoạn 2026-2035.

Thực tế hiện nay cho thấy, nhiều trạm y tế xã mới có địa bàn và quy mô dân số lớn hơn trước; khoảng cách phục vụ có thể rộng hơn, trong khi mạng lưới nhân viên y tế tại cộng đồng ở một số nơi chưa đáp ứng tương xứng. Bên cạnh đó, yêu cầu quản lý sức khỏe người dân trên môi trường số, kết nối và liên thông dữ liệu cũng ngày càng cao.

Vì vậy, Bộ tiêu chí giai đoạn 2026-2035 sẽ kế thừa những nội dung còn phù hợp của Bộ tiêu chí hiện hành, đồng thời điều chỉnh, bổ sung để phù hợp với chức năng, nhiệm vụ mới của trạm y tế xã và bối cảnh mới của hệ thống y tế.

Điều quan trọng là Bộ tiêu chí mới không nên được nhìn đơn thuần như một bộ tiêu chuẩn để "chấm điểm" trạm y tế. Đây còn là công cụ định hướng đầu tư và nâng cao chất lượng y tế cơ sở.

Qua Bộ tiêu chí, mỗi địa phương có thể xác định rõ trạm y tế của mình đang thiếu gì, yếu ở đâu và cần ưu tiên đầu tư vào đâu, từ đó từng bước bảo đảm người dân được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thiết yếu ngay tại cộng đồng.

Thước đo cuối cùng của đổi mới y tế cơ sở là người dân có được chăm sóc sức khỏe tốt hơn, thuận tiện hơn và công bằng hơn hay không - Ảnh: Chinhphu.vn

Yếu tố quyết định để y tế cơ sở "mạnh lên"

Với những thay đổi lớn về tổ chức và chức năng như hiện nay, đâu là yếu tố quyết định để y tế cơ sở thực sự "mạnh lên", thưa bà?

PGS.TS Thu Hằng: Theo tôi, thay đổi mô hình tổ chức mới chỉ là bước đầu. Điều quyết định là chúng ta có biến những thay đổi đó thành năng lực phục vụ người dân hay không.

Trước hết, trạm y tế xã phải có đủ người và đúng người. Nhân lực y tế cơ sở cần được đào tạo để không chỉ làm công tác khám, chữa bệnh mà còn có năng lực phòng bệnh, quản lý sức khỏe, quản lý bệnh mạn tính và chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Y học gia đình cần được quan tâm hơn để người dân có một nơi chăm sóc sức khỏe thường xuyên và liên tục.

Thứ hai, phải bảo đảm cơ sở vật chất, thuốc, trang thiết bị và nguồn lực tài chính phù hợp với quy mô dân số và địa bàn mà Trạm Y tế đảm nhiệm. Một trạm y tế quản lý địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn thì không thể chỉ sử dụng nguồn lực như trước đây.

Thứ ba, phải đổi mới cách quản trị. Khi trạm y tế có vị trí và trách nhiệm lớn hơn, người đứng đầu cũng cần có năng lực quản lý, sử dụng nguồn lực và tổ chức công việc một cách chủ động, hiệu quả.

Cuối cùng, tôi cho rằng công nghệ số và dữ liệu sẽ là một trong những chìa khóa quan trọng của y tế cơ sở trong giai đoạn tới. Nếu mỗi người dân có thể được quản lý sức khỏe liên tục, thông tin được cập nhật và chia sẻ phù hợp giữa các cơ sở y tế, thì trạm y tế sẽ chuyển dần từ tư duy "chờ người bệnh đến" sang chủ động quản lý và chăm sóc sức khỏe cho người dân.

Thước đo cuối cùng của đổi mới y tế cơ sở

Như bà vừa chia sẻ, dữ liệu là một trong những chìa khóa quan trọng của y tế cơ sở trong giai đoạn tới. Được biết Bộ Y tế cũng đang chuẩn bị ban hành Thông tư mới quy định hệ thống chỉ tiêu, thông tin thống kê ban đầu và chế độ báo cáo thống kê ngành Y tế. Vì sao cần ban hành Thông tư mới và điểm mới của Thông tư này là gì, có liên hệ như nào với Bộ tiêu chí, thưa bà?

PGS.TS Thu Hằng: Lý do trước hết và trực tiếp nhất là Thông tư số 23/2025/TT-BYT ngày 28/6/2025 quy định về chế độ thống kê ngành Y tế đã quy định thời điểm hết hiệu lực. Cụ thể, tại khoản 2 Điều 7 của Điều khoản thi hành, Thông tư quy định văn bản này hết hiệu lực kể từ ngày 1/3/2027. Vì vậy, để hoạt động thống kê của ngành Y tế được thực hiện liên tục, không bị gián đoạn, cần có Thông tư mới thay thế trước thời điểm này.

Tuy nhiên, việc ban hành Thông tư mới không chỉ nhằm thay thế một văn bản sắp hết hiệu lực. Sau thời gian triển khai, hệ thống y tế đã có nhiều thay đổi về tổ chức, chức năng nhiệm vụ và yêu cầu quản lý. Một số chỉ tiêu thống kê cần được cập nhật; một số chỉ tiêu không còn phù hợp hoặc khó thu thập thì cần được điều chỉnh, đồng thời bổ sung những nội dung mới phát sinh trong thực tế.

Đặc biệt, cách thức thu thập và sử dụng dữ liệu y tế cũng đang thay đổi rất nhanh nhờ chuyển đổi số. Vì vậy, Thông tư mới sẽ có định hướng rõ hơn về thống kê trên môi trường số, trong đó dữ liệu được từng bước số hóa, chuẩn hóa, liên thông, kết nối, chia sẻ và khai thác giữa các hệ thống thông tin phù hợp với điều kiện thực tế.

Một điểm đáng chú ý khác là cách thức báo cáo cũng cần phù hợp hơn với phương thức quản lý dữ liệu hiện nay. Thay vì quá phụ thuộc vào những kỳ báo cáo cố định theo tháng, quý, 6 tháng hay năm, dữ liệu có thể được cập nhật khi có phát sinh, biến động và được khai thác, tổng hợp theo nhu cầu quản lý.

Mục tiêu cuối cùng là làm cho dữ liệu thống kê y tế kịp thời, chính xác và có giá trị sử dụng cao hơn. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối tốt, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở tốt hơn để đánh giá tình hình sức khỏe của người dân, xác định nhu cầu và phân bổ nguồn lực phù hợp.

Nói cách khác, đổi mới công tác thống kê không phải để tạo thêm gánh nặng báo cáo cho cơ sở, mà hướng tới việc giảm cách làm thủ công, tăng giá trị của dữ liệu và giúp các quyết định quản lý y tế sát thực tế hơn.

Bà mong đợi điều gì đối với người dân khi những thay đổi về y tế cơ sở được triển khai?

PGS.TS Thu Hằng: Điều tôi mong đợi nhất là người dân sẽ cảm nhận được sự thay đổi bằng chính trải nghiệm của mình. Người dân không nhất thiết phải hiểu các thông tư hay mô hình tổ chức mới. Điều họ quan tâm là khi cần chăm sóc sức khỏe, họ có thể tìm đến trạm y tế xã một cách thuận tiện; được tư vấn, khám và quản lý sức khỏe một cách liên tục; được tiêm chủng, phòng bệnh, phát hiện sớm nguy cơ và quản lý các bệnh mạn tính ngay tại cộng đồng.

Đặc biệt, với những người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính, trẻ em và người dân ở khu vực xa trung tâm, một hệ thống y tế cơ sở hoạt động tốt sẽ giúp giảm những chuyến đi không cần thiết lên tuyến trên, giảm chi phí và thời gian cho người dân, đồng thời giúp các bệnh viện tập trung hơn vào những trường hợp thực sự cần điều trị chuyên sâu.

Vì vậy, thước đo cuối cùng của đổi mới y tế cơ sở không phải là chúng ta ban hành được bao nhiêu văn bản hay hoàn thành bao nhiêu tiêu chí, mà là người dân có được chăm sóc sức khỏe tốt hơn, thuận tiện hơn và công bằng hơn hay không.

Xin cảm ơn bà!