Chính sách và cơ hội: Mở đường cho phát triển bền vững dược liệu dưới tán rừng

Theo thống kê của ngành lâm nghiệp, cây dược liệu phát triển mạnh mẽ, đặc biệt tại các tỉnh thuộc khu vực trung du, miền núi phía bắc và Tây Bắc. Những vùng này có điều kiện tự nhiên và kinh tế-xã hội đặc thù, đang ngày càng thu hút nguồn vốn đầu tư đa dạng nhằm khai thác thế mạnh này.

Việc phát triển dược liệu dưới tán rừng không chỉ tạo thuận lợi cho phát triển kinh tế-xã hội mà còn là giải pháp quan trọng bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Nhận thức rõ tiềm năng của ngành dược liệu, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cho biết, Chính phủ đã có những định hướng và chính sách bước đầu nhằm thúc đẩy lĩnh vực này. Điển hình là "Quy hoạch phát triển dược liệu Việt Nam đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030" đã được phê duyệt.

Dưới tác động của quy hoạch này, đến nay, cả nước đã trồng được 54 loài cây dược liệu trên tổng diện tích 28.000 ha, cung ứng khoảng 110.000 tấn dược liệu các loại. Cùng với đó, việc lựa chọn và khai thác hợp lý hàng chục loài dược liệu tự nhiên cũng góp phần cung cấp nguồn nguyên liệu quý cho ngành công nghiệp dược, y học cổ truyền, các lĩnh vực khác và xuất khẩu.

Trồng cây Khôi nhung tía và Trà hoa vàng dưới tán rừng tại xã Đồng Phúc, huyện Ba Bể (Bắc Kạn).

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi về tiềm năng tự nhiên và định hướng chính sách ban đầu, việc phát triển cây dược liệu dưới tán rừng vẫn còn gặp một số khó khăn nhất định, phần lớn xuất phát từ những hạn chế trong cơ chế, chính sách trước đây.

Cụ thể, các loài dược liệu quý trong tự nhiên phân bố còn phân tán, phần lớn vẫn phụ thuộc vào khai thác tự nhiên. Mặc dù đã có hoạt động trồng trọt, nhưng quy mô diện tích còn nhỏ lẻ, chưa hình thành được các vùng sản xuất nguyên liệu thảo dược tập trung, quy mô lớn mang tính hàng hóa, điều này hạn chế đáng kể khả năng phát triển mạnh mẽ của ngành.

Về mặt cơ chế, chính sách, Luật Lâm nghiệp năm 2017 mới chỉ quy định việc gây trồng, phát triển cây dược liệu dưới tán rừng được triển khai trong rừng phòng hộ và rừng sản xuất dưới hình thức sản xuất lâm-nông kết hợp, và quan trọng là chỉ do chủ rừng tự thực hiện.

Chính sách này chưa quy định rõ ràng hoặc không cho phép đối với các hình thức quan trọng khác như liên kết sản xuất hoặc cho thuê môi trường rừng để các tổ chức, doanh nghiệp bên ngoài chủ rừng tham gia gây trồng, phát triển, khai thác cây dược liệu.

Chính sách phát triển dược liệu dưới tán rừng đang có những chuyển biến tích cực.

Đặc biệt, đối với rừng đặc dụng – nơi thường tập trung nhiều loài dược liệu quý hiếm nhất – Luật Lâm nghiệp 2017 không quy định việc gây trồng, phát triển, khai thác cây dược liệu dưới tán rừng nhằm mục đích thương mại.

Những hạn chế này đã tạo ra rào cản lớn trong việc xã hội hóa, thu hút nguồn lực đầu tư từ bên ngoài vào phát triển cây dược liệu trong rừng, đặc biệt là thu hút các doanh nghiệp có tiềm lực tài chính và kỹ thuật thuê môi trường rừng để đầu tư bài bản vào gây trồng, phát triển các loài cây dược liệu quý, hiếm, có giá trị kinh tế cao.

Nhằm tháo gỡ vướng mắc pháp lý quan trọng này, tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho việc nuôi, trồng phát triển cây dược liệu trong rừng, Luật Đất đai năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 1/1/2025) đã sửa đổi, bổ sung các Điều 53, 54 và 60.

Theo đó, Điều 248 của Luật Đất đai 2024 đã có quy định cởi mở hơn về việc nuôi, trồng phát triển cây dược liệu trong cả rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Quan trọng hơn, Luật mới đã cho phép hình thức cho thuê môi trường rừng để nuôi, trồng phát triển cây dược liệu, được thực hiện theo quy chế quản lý rừng. Đây là một bước đột phá chính sách quan trọng, mở ra cơ hội thu hút đầu tư mạnh mẽ hơn vào lĩnh vực này.

Tuy nhiên, để quy định mới này đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, vẫn còn những việc cần làm. Chủ rừng hoặc đối tác thuê môi trường rừng khi muốn triển khai phải xây dựng phương án cụ thể trình cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Hiện tại, việc thiếu các mẫu phương án thống nhất, hướng dẫn chi tiết về quy trình, thủ tục nuôi, trồng, thu hoạch cây dược liệu trong rừng đang là một khoảng trống cần được lấp đầy bằng các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo cụ thể từ các bộ, ngành liên quan.

Mô hình trồng sa nhân tím dưới tán rừng mỡ tại xã Mỹ Phương, huyện Ba Bể (Bắc Kạn)

Việc sớm ban hành các hướng dẫn này là rất cần thiết để tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai, đồng thời tăng cường hiệu quả quản lý, bảo vệ, phát triển bền vững khu rừng.

Bên cạnh những thay đổi mang tính nền tảng trong Luật Đất đai, Chính phủ cũng đã ban hành các chương trình hỗ trợ cụ thể, như Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 1/6/2023 phê duyệt Chương trình Phát triển sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045.

Chương trình này không chỉ tạo cơ hội vàng để phát triển thương hiệu sâm Việt Nam mà còn là cú hích quan trọng, mở đường cho việc phát triển các loài cây dược liệu khác dưới tán rừng, kích thích thị trường tiêu thụ dược liệu và các sản phẩm chế biến sâu từ dược liệu.

Nhìn chung, chính sách phát triển dược liệu dưới tán rừng đang có những chuyển biến tích cực, đặc biệt là với sự ra đời của Luật Đất đai 2024. Để phát triển dược liệu thành một ngành hàng chủ lực, có khả năng cung cấp khối lượng lớn, đáp ứng cả nhu cầu trong nước và xuất khẩu, cần phải quy hoạch các vùng sản xuất nguyên liệu tập trung, mang tính chiến lược, ổn định và bền vững.

Khi những vướng mắc về cơ chế, chính sách và hướng dẫn thực hiện được giải quyết đồng bộ, việc phát huy giá trị cây dược liệu dưới tán rừng sẽ không chỉ mang lại lợi ích kinh tế thiết thực cho người dân mà còn góp phần quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên rừng, biến rừng thành sinh kế bền vững, tạo động lực để người dân cùng Nhà nước gìn giữ, chăm sóc và khai thác rừng một cách hợp lý, đặt nền móng vững chắc cho lâm nghiệp gắn với bảo vệ môi trường sinh thái.