Công dụng và bài thuốc chữa bệnh từ cây sinh địa

Cây thuốc sinh địa là gì?

Cây sinh địa còn được gọi là địa hoàng, sinh địa hoàng. Cây có tên khoa học là Rehmannia glutinosa, thuộc họ hoa mõm chó (Scrophulariaceae). Sinh địa là cây thân thảo, cây trưởng thành cao từ 40 - 50cm, các đốt trên thân rất ngắn, mỗi đốt có 1 lá. Cây không có cành, các đốt thân dài ra nhanh ở thời kỳ cây ra hoa. Trên thân sinh địa có lông tơ mềm màu tro trắng. Bộ rễ sinh địa gồm 4 loại là rễ tơ, rễ hom, rễ bất định và rễ củ (bộ phận thu hoạch - phình ra thành củ sinh địa). Củ sinh địa có chiều dài khoảng 15 - 20cm, đường kính từ 0,5 - 3,4cm, ruột màu vàng nhạt, vỏ màu hồng nhạt.

Lá cây sinh địa mọc quanh các gốc theo các đốt, đầu lá hơi tròn, rộng 2 - 6cm, dài 3 - 15cm. Mép lá có răng cưa, lá có nhiều gân, phiến lá mềm, trên mặt lá có 1 lớp lông mềm màu tro trắng. Hoa sinh địa mọc theo chùm, đài và cánh hoa hình chuông, hoa 5 cánh, dài 3 - 4cm, mặt ngoài màu tím sẫm còn mặt trong hơi vàng. Mùa hoa nở rộ vào tháng 3 - tháng 4 hằng năm. Ở nước ta, ít thấy sinh địa kết quả. Ở Trung Quốc, mùa quả vào khoảng tháng 5 - tháng 6 hằng năm, mỗi quả có 200 - 300 hạt, hạt nhỏ màu nâu nhạt, hình trứng.

Cây sinh địa có nguồn gốc từ các tỉnh ôn đới ẩm của Trung Quốc. Ở Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam cũng trồng sinh địa với quy mô nhỏ. Ở nước ta, dược liệu này được trồng nhiều tại các tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh, Cao Bằng, Phú Thọ, Vĩnh Phúc,... Các tỉnh núi cao, hơi lạnh nhiều trồng vào tháng 3 - tháng 4, thu hoạch vào tháng 8 - tháng 9 hằng năm. Các tỉnh trung du, đồng bằng trồng 2 vụ vào tháng 1 - tháng 2 rồi thu hoạch vào tháng 7 - tháng 8; trồng vào tháng 7 - tháng 8 và thu hoạch vào tháng 2 - tháng 3 sang năm.

Công dụng và bài thuốc chữa bệnh từ cây sinh địa

Thu hái và bào chế cây sinh địa

Bộ phận dùng làm thuốc của cây sinh địa là phần rễ củ. Chọn lấy những củ to, mập, vỏ màu vàng mỏng, mềm, cắt ngàn có màu đen nhánh, nhiều nhựa. Khi thu hoạch, người ta sẽ bỏ củ sinh địa vào nước để kiểm tra. Củ chìm dưới mặt nước là địa hoàng, nửa nổi nửa chìm là nhân hoàng, nổi trên mặt nước là thiên hoàng. Địa hoàng là loại củ dùng làm thuốc.

Bào chế cây sinh địa theo Trung y: Lấy 10kg sinh địa tươi, chọn riêng 6kg củ to mập, rửa sạch và phơi nắng cho tới khi lớp vỏ se lại. Còn 4kg củ bé vụn thì rửa sạch, cho vào cối giã nát rồi đổ vào 300ml rượu trắng. Sau đó, tiếp tục giã, vắt lấy nước rồi tẩm vào 6kg củ to mập ở trên, đem phơi hoặc sấy khô. Khi dùng sinh địa thì đem ủ 1 ngày rồi dùng dao đồng thái lát mỏng, phơi khô là được.

Bào chế cây sinh địa theo kinh nghiệm dân gian Việt Nam: Gồm 3 giai đoạn:

• Sấy lần 1: Lấy rễ củ đào về, không rửa, chia thành các loại to, nhỏ riêng rẽ, trải từng loại cho vào lò sấy trong khoảng 6 - 7 ngày cho tới khi các củ mềm;
• Ủ: Khi các củ đã mềm thì phơi nơi khô ráo, thoáng gió trong khoảng 5 - 6 ngày rồi xếp vào bao bố, ủ 2 - 3 ngày;
• Sấy lần 2: Sấy lại lần nữa tới khi vỏ ngoài củ sinh địa khô khoảng 80% là được.

Nên bảo quản sinh địa ở nơi kín đáo, khô ráo và thoáng mát, tránh ẩm mốc.

Cây thuốc sinh địa là gì?

Cây sinh địa chữa bệnh gì?

Tác dụng của cây sinh địa theo y học hiện đại

Trong sinh địa, người ta chiết xuất được một số hoạt chất như manit C6H8(OH)6, glucozit, glucoza và carotene. Theo nghiên cứu, sinh địa có một số tác dụng như:

Dùng sinh địa với liều lượng nhỏ giúp co mạch máu, liều lượng lớn làm giãn mạch máu, có tác dụng lên tĩnh mạch và gây mê động vật thí nghiệm;

Khi dùng nước sắc sinh địa tiêm cho thỏ thì đường huyết giảm xuống;

Tác dụng cầm máu, ức chế vi khuẩn;

Tác dụng cường tim, hạ áp, lợi tiểu, bảo vệ gan, chống nấm, chống phóng xạ;

Tác dụng ức chế miễn dịch kiểu corticoid nhưng không gây ức chế hoặc teo tuyến thượng thận.

Công dụng của cây thuốc sinh địa theo y học cổ truyền

Sinh địa có vị ngọt đắng, tính hàn với những công dụng như:

Bổ thận, bổ máu, chữa hư lao, làm mát máu, thông huyết mạch;

Trị ho lâu ngày và rối loạn thực vật do lao;

Trị sốt cao kéo dài và mất nước;

Thải độc cơ thể, trị mụn nhọt, viêm họng;

Trị chảy máu do sốt nhiễm trùng (ho ra máu, chảy máu cam, lỵ ra máu);

Trị táo bón do tạng nhiệt hoặc do sốt cao mất nước;

An thai nếu sốt nhiễm trùng gây động thai.

Cách sử dụng sinh địa chủ yếu là sắc lấy nước uống, tán bột, làm viên uống hoặc đắp ngoài da. Liều dùng sinh địa là khoảng 8 - 16g/ngày tùy từng bài thuốc theo chỉ định của bác sĩ đông y.

Cây sinh địa chữa bệnh gì?

Một số bài thuốc có sử dụng cây sinh địa

Chữa ho khan, bệnh lao: Dùng 2.400g sinh địa, 480g bạch phục linh, 240g nhân sâm, 1.200g mật ong trắng. Đem sinh địa đem giã ra rồi vắt lấy nước và thêm mật ong vào nấu sôi lên. Sau đó thêm bạch phục linh cùng nhân sâm đã tán nhỏ vào. Tiếp đến cho tất cả vào lọ đậy kín rồi đun cách thủy trong 3 ngày 3 đêm. Lấy ra để nguội. Mỗi lần chỉ dùng từ 1 - 2 thìa với tần suất 2 - 3 lần/ngày.

Trị viêm khớp do phong thấp: Sinh địa tươi 200g. Sắc uống.

Chữa sốt rét: Sinh địa 12g, Thạch cao 16g, Miết giáp 12g, Tri mẫu 8g, Đan bì 8g. Sắc uống ngày 1 thang.

Trị chứng sốt cao co giật: Dùng 20g sinh địa cùng với 10g lá hẹ. Đem các vị thuốc đã chuẩn bị đem rửa sạch rồi giã nát. Thêm vào chút nước rồi gạn bỏ bã để uống 1 lần/ngày.

Bổ huyết, điều kinh: Lấy 16g sinh địa, 10g đương quy, 10g bạch thược, 5g xuyên khung. Đem các vị thuốc cho vào ấm để sắc lấy nước uống. Dùng với liều lượng đúng 1 thang/ngày.

Bổ huyết sinh tinh: Chuẩn bị 50g sinh địa khô cùng với 100g gạo tẻ. Đem các nguyên liệu trên đem hầm với nước cho thành cháo, có thể nêm thêm ít dấm và mật. Dùng khi cháo còn ấm nóng với liều lượng 1 thang/ngày.

Trị huyết nhiệt thổ huyết, chảy máu cam: Sinh địa 32g, sinh trắc bách diệp 12g, sinh ngư diệp 8g, sinh hà diệp 12g. Sắc chung, lấy nước uống.

Trị chứng đổ máu mũi: Sinh địa tươi 63g, sắc lấy nước uống.

Chữa đại tiện bí kết nhiều ngày: Sinh địa 20g, huyền sâm 20g, mạch môn 20g. Sắc chung, lấy nước uống.

Chữa gầy yếu, hỗ trợ trị tiểu đường: Dùng 800g sinh địa cùng với 600g hoàng liên. Đem giã sinh địa và vắt lấy nước. Tẩm với hoàng liên rồi đem hoàng liên đi phơi khô. Sau đó tiếp tục tẩm rồi phơi cho đến khi hết nước sinh địa. Tiến hành tán nhỏ hoàng liên và cho thêm mật rồi hoàn thành viên bằng hạt ngô. Mỗi lần lấy uống 20 viên với tần suất 2 - 3 lần/ngày.

Trị bệnh đái tháo đường: Chuẩn bị 40g địa hoàng, 20g hoàng kỳ, 40g sơn dược, 20g sơn thù và 12g tụy heo. Đem các vị thuốc trên đem cho vào ấm sắc lấy nước uống trong ngày. Sử dụng với liệu lượng 1 thang thuốc/ngày.

Bồi bổ cho phụ nữ sau sinh: Lấy 16g sinh địa, 16g ích mẫu, 20g hà thủ ô đỏ, 12g sâm nam. Đem tất cả vị thuốc trên cho vào ấm sắc với 1 thăng nước đến khi còn phân nửa. Uống ngay khi thuốc còn ấm với liều 1 thang/ngày.

Chữa sốt âm ỉ, ho gà, ho khan, đau nhức tay chân: Chuẩn bị 30g sinh địa cùng với 30g thục địa. Đem các vị thuốc trên đêm sắc với nước rồi lọc bỏ phần bã đi. Tiếp đến cho khoảng 60ml mật ong vào khuấy đều rồi tiếp tục sắc cho đến khi đặc lại thành siro. Mỗi lần uống 1 - 2 thìa với tần suất 2 lần/ngày.

Trị đau lưng mỏi gối, thận âm, mồ hôi trộm: Cần chuẩn bị 20g sinh địa, 16g sơn dược, 12g câu kỷ tử, 12g sơn thù, 12g thỏ ty tử, 12g ngưu tất, 12g cao ban long. Tất cả dược liệu trên đem tán thành bột mịn rồi thêm mật vào để hoàn thành viên. Mỗi lần dùng 12g với tần suất 2 lần/ngày vào buổi sớm và tối trước khi ngủ.

Hoặc có thể dùng 20g sinh địa, 20g quy bản, 12g tri mẫu, 12g hoàng bá. Các vị thuốc đem tán thành bột mịn rồi trộn với tủy xương sống lợn và hoàn thành viên. Mỗi lần dùng đúng 12g với tần suất 2 lần/ngày. Nên uống khi bụng đói, có thể uống chung với nước muối nhạt hoặc nước gừng.

Chữa rò hậu môn trực trang do lao: Sinh địa, thục địa, mỗi vị 12g; thanh hao, miết giáp, mỗi vị 16g; mạch môn, tri mẫu, địa cốt bì, hoàng bá, hoàng cầm, mỗi vị 12g. Sắc uống.

Một số bài thuốc có sử dụng cây sinh địa

Lưu ý:

Không dùng cho người tỳ hư thấp, tiêu chảy, bụng đầy, dương hư.

Người không có thấp nhiệt bên trong thì không được sử dụng.

Không dùng cho phụ nữ có thai.

Tuyệt đối không dùng chung với lai phục tử bởi có thể phản tác dụng hay làm tăng nguy cơ phát sinh tác dụng phụ.

Khi có triệu chứng dị ứng hoặc quá mẫn thì cần ngưng thuốc ngay lập tức.

Những thông tin trên chỉ mang tính chất tham khảo. Để biết thêm thông tin cụ thể vui lòng tham khảo ý kiến của thầy thuốc trước khi sử dụng./.