Đổi mới tư duy xây dựng nguồn nhân lực y học cổ truyền & tư duy khoa học ứng dụng: Từ bài học quốc tế đến lời giải cho thực tiễn Việt Nam

1. Nhìn từ mô hình đào tạo quốc tế đến thực tiễn "tích hợp" tại Việt Nam

Nhìn sang Trung Quốc – quốc gia có nhiều điểm tương đồng và đi đầu trong hiện đại hóa Đông y, họ thiết lập rất rõ ràng 3 mô hình đào tạo nhân lực:

1. Đào tạo Y học hiện đại (YHHĐ) hoàn toàn;
2. Đào tạo kết hợp song hành YHHĐ và YHCT;
3. Đào tạo YHCT thuần túy.

Tại Việt Nam, bối cảnh thực tế đòi hỏi chúng ta một lối đi linh hoạt và thực chất hơn. Bản thân người viết bài này từng được đào tạo bài bản 6 năm hệ bác sĩ đa khoa YHHĐ, sau đó tiếp tục học 3,5 năm sau đại học chuyên sâu về YHCT. Từ kinh nghiệm thực tiễn của một đời làm nghề và quản lý ngành, tôi khẳng định: Một người thầy thuốc được vũ trang bằng tư duy logic, cận lâm sàng của Tây y, sau đó tiếp thu tinh hoa lý luận kinh lạc, biện chứng luận trị của Đông y sẽ có khả năng tích hợp sâu sắc và hiệu quả hơn rất nhiều so với việc chỉ đào tạo đơn thuần một vế.

Sự tích hợp này giúp người thầy thuốc không bị sa vào cực đoan: không phủ nhận giá trị của công nghệ cấp cứu, ngoại khoa, chẩn đoán hình ảnh phương Tây, nhưng cũng không làm mất đi bản sắc "điều hòa, dưỡng sinh, nâng cao chính khí" của phương Đông. Muốn có "Y học thực chứng" như Tổng Bí thư kỳ vọng, nhân lực phải được đào tạo theo chiều sâu tích hợp này.

2. Y học cổ truyền là một nền Y học độc lập, không phải là một "chuyên khoa lẻ"

Một tư duy lệch lạc đã tồn tại âm ỉ nhiều năm nay trong hệ thống y tế cần phải thẳng thắn thay đổi: Coi YHCT chỉ là một chuyên khoa của YHHĐ. Cách nhìn nhận này đã vô tình hạ thấp tầm vóc của một kho tàng tri thức được đúc kết qua hàng nghìn năm lịch sử dân tộc.

YHCT Việt Nam có đầy đủ hệ thống lý luận, có y triết, có phương pháp luận chẩn bệnh và trị bệnh độc lập, mang tính tổng thể và nhân văn cao. Kết luận số 68-TB/VPTW đã định vị rất rõ: YHCT gắn liền với bản sắc văn hóa và là "sức mạnh mềm" quốc gia. Đã đến lúc chúng ta phải trả lại vị thế đúng nghĩa cho Đông y: Đó là một NỀN Y HỌC sòng phẳng, tự chủ, kết hợp chặt chẽ và bình đẳng với YHHĐ để phục vụ Nhân dân.

3. Những "nút thắt" thực tế: Số phận bài thuốc dân gian và 80.000 y sỹ YHCT

Hệ sinh thái YHCT quốc gia không thể hoàn thiện nếu chúng ta bỏ quên lực lượng y tế ở vùng sâu, vùng xa và y tế dòng tộc. Thực tế hiện nay đang tồn tại hai nghịch lý lớn:

• Nghịch lý từ các ông lang, bà mế: Nhiều ông lang, bà mế vùng đồng bào thiểu số sở hữu những bài thuốc gia truyền, thuốc dân tộc, các phương pháp chữa bệnh không dùng thuốc… cực kỳ hiệu quả trong thực tiễn. Tuy nhiên, do vướng mắc về thủ tục, chứng chỉ, bằng cấp theo quy định hành chính hiện đại, họ không được cấp phép hành nghề. Nếu không có cơ chế quản lý đặc thù để bảo tồn, chúng ta sẽ tự tay làm mai một đi những "báu vật" của tiền nhân.

• Lãng phí nguồn lực 80.000 y sỹ YHCT: Trong 20 năm qua, hệ thống giáo dục của chúng ta đã đào tạo ra khoảng 80.000 y sỹ YHCT. Đây là một con số khổng lồ, một "đội quân đặc nhiệm" vô cùng phù hợp với tuyến y tế cơ sở. Thế nhưng, do những rào cản về cơ chế cấp giấy phép hành nghề và phạm vi hoạt động chuyên môn gần đây, đội ngũ này đang bị bó tay bó chân, không phát huy được năng lực.

Mục 2 trong Kết luận của Tổng Bí thư yêu cầu rất rõ: "chuẩn hóa các mô hình chăm sóc sức khỏe không dùng thuốc như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt ngay tại xã, phường". Vậy ai sẽ làm việc này ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới hải đảo nếu không phải là lực lượng y sỹ YHCT tại chỗ và các lương y bản địa?

BS Quách Tuấn Vinh hướng dẫn kỹ thuật nhĩ châm cho các thầy thuốc BV Y học cổ truyền tỉnh Lào Cai tại Trung tâm cấy chỉ Phục hồi chức năng Minh Quang

4. Tháo gỡ nút thắt trong nghiên cứu khoa học: Từ thực chứng đến hiệu quả thực tiễn

Cách đây 15 năm, tôi từng điều trị cho một bệnh nhân đặc biệt là một giáo sư đã nghi hưu. Ông cụ bước vào phòng khám của tôi, nhìn những bệnh nhân đang ngồi xếp hàng chờ cấy chỉ, châm cứu rồi trầm ngâm bảo: "Đề tài khoa học của tôi nhiều lắm, xếp đầy tủ, nhưng quả thực không bằng nghiên cứu ứng dụng này của anh!".

Tôi nghĩ: Lời khen đầy thẳng thắn của vị giáo sư lão thành năm ấy cho đến nay vẫn là một "nỗi niềm" đau đáu của công tác quản lý khoa học. Muốn có "Y học thực chứng", bắt buộc phải đi bằng con đường nghiên cứu khoa học (NCKH). Tuy nhiên, thực tế tổ chức NCKH y học ở Việt Nam hiện nay còn chưa thông thoáng, nặng tính "hành chính hóa" giấy tờ, thủ tục tài chính cứng nhắc, gây áp lực cho các nhà lâm sàng.

Nhìn ra quốc tế, cơ chế quản lý khoa học của họ rất thông thoáng, chú trọng quản lý mục tiêu và chấp nhận rủi ro. Đặc biệt, xu hướng hiện đại hóa Đông y hiện nay đòi hỏi chúng ta phải thay đổi tư duy NCKH trên hai phương diện lớn:

• Nghiên cứu phải gắn liền với ứng dụng thực tiễn: Phải đoạn tuyệt với tư duy nghiên cứu theo phong trào, nghiệm thu xong rồi "đút ngăn kéo" giống như những tập đề tài xếp đầy tủ mà vị Giáo sư năm xưa từng tự trào. Kết quả nghiên cứu phải được lượng hóa bằng hiệu quả điều trị thực tế lâm sàng và mang lại giá trị kinh tế sức khỏe rõ rệt cho cộng đồng và đất nước.
• Hiện đại hóa nghiên cứu thuốc Nam (Nam dược): Bên cạnh việc phát triển các vùng dược liệu, bảo tồn nguồn gen cây thuốc quý, cần tập trung đầu tư nghiên cứu các cây thuốc Nam bản địa theo hướng hiện đại (ứng dụng công nghệ sinh học, chiết xuất hoạt chất, đánh giá dược động học). Việc dùng khoa học hiện đại để chứng minh và nâng tầm thuốc Nam không chỉ giúp phát huy tối đa tư duy "Nam dược trị nam nhân" của tiền nhân mà còn tạo ra những sản phẩm có năng lực cạnh tranh cao trên thị trường quốc tế.
• Kiến tạo hành lang pháp lý thông thoáng kích thích nghiên cứu sản xuất Đông dược thế hệ 2: Đổi mới cơ chế tài chính khoa học theo hướng khoán sản phẩm; ưu tiên các chương trình khoa học trọng điểm quốc gia về hiện đại hóa thuốc Nam và các phác đồ không dùng thuốc (tân châm, cấy chỉ...). Đồng thời, cần ban hành các cơ chế, chính sách thông thoáng, ưu đãi đặc thù để khuyến khích liên kết giữa viện nghiên cứu - bệnh viện - doanh nghiệp, tạo động lực sản xuất thuốc Đông dược thế hệ 2 có hiệu quả kinh tế - y tế thực chất.

Dây chuyền sản xuát thuốc Đông dược thế hệ 2.

5. Kiến nghị giải pháp khơi thông nguồn lực nhân lực

Để đưa Kết luận của Đảng vào đời sống, tạo đột phá cho ngành, xin đề xuất các giải pháp cấp bách sau:

1. Điều chỉnh cơ chế hành nghề cho tuyến cơ sở: Bộ Y tế cần rà soát, ban hành các quy định thông thoáng nhưng an toàn, tạo điều kiện pháp lý tối đa cho đội ngũ ước khoảng 80.000 y sỹ YHCT đã được đào tạo, trong đó một số không nhỏ chưa được phép hành nghề, đặc biệt là tại vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số…

2. Đặc cách có kiểm soát cho thuốc gia truyền và phương pháp cổ truyền: Cần có hội đồng chuyên môn đánh giá thực tiễn lâm sàng để cấp phép, bảo hộ và phát triển các bài thuốc dân tộc, các phương pháp cổ truyền của các ông lang, bà mế, tránh tình trạng "hành chính hóa" làm triệt tiêu tri thức dân gian.

3. Cải cách thực chất công tác đào tạo liên tục (CME) và cấp chứng chỉ: Thay đổi tư duy đào tạo nâng cao năng lực hành nghề theo hướng thực chất, dựa trên nhu cầu của lâm sàng và cá thể hóa đối tượng. Tích hợp đào tạo theo đúng những cái mà thầy thuốc đang thực sự cần cho người bệnh, không nhất thiết bắt buộc các thầy thuốc lão luyện phải tham gia đào tạo lại những kiến thức đại trà hình thức.

BS Quách Tuấn Vinh hướng dẫn kinh nghiệm “Cấy chỉ trong phục hồi chức năng sau đột quỵ - Cơ chế tính dẻo thần kinh & mô hình điều trị tích hợp” cho các BS Y học cổ truyền và BS Phục hồi chưc năng tại BV Y học cổ truyền tỉnh Lào Cai (2026)

Thầy thuốc nhân dân Cố GS Bành Khừu, nguyên giám đốc BV Y học cổ truyền Quân đội đang giảng dậy thuốc Nam cho các thầy thuốc quân – dân y tại vườn thuốc Nam BV Y học cổ truyền Quân đội 2001. (TG)

4. Đổi mới cơ chế nghiên cứu khoa học gắn với thực chứng và ứng dụng: Xây dựng chương trình khoa học trọng điểm quốc gia về Y học tích hợp, đổi mới cơ chế tài chính khoa học theo hướng khoán sản phẩm. Ưu tiên các đề tài nghiên cứu hiện đại hóa thuốc Nam và các nghiên cứu ứng dụng phương pháp điều trị không dùng thuốc đỉnh cao (tân châm, cấy chỉ...) mang lại hiệu quả kinh tế - y tế thực thực chất, có thể ứng dụng ngay vào hệ thống khám chữa bệnh.

Cấy chỉ vào các điểm phản xạ trên loa tai là một nghiên cứu ứng dụng của Việt Nam đã được giới thiệu tại hội thảo Mê koong santé tại Thái Lan năm 2012 (TG)

5. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao: Chủ động liên kết, trao đổi học thuật và hợp tác nghiên cứu lâm sàng với các tổ chức y tế quốc tế lớn. Đây là giải pháp mũi nhọn để đi tắt đón đầu, nâng tầm đội ngũ thầy thuốc trong nước và đưa thương hiệu Vietnamese Traditional Medicine vươn tầm toàn cầu.

Ngày 27/5/2026, tại Bộ Y tế, Hội Quân Dân y Việt Nam đã tiếp và làm việc với Tập đoàn Sunwah (Trung Quốc) nhằm thảo luận kế hoạch hợp tác, thúc đẩy phát triển lĩnh vực y dược cổ truyền kết hợp y học hiện đại.

Lời kết

"Mỏ vàng" Y học cổ truyền Việt Nam chỉ có thể khai thác hiệu quả khi chúng ta khơi thông được dòng chảy nhân lực và tư duy khoa học ứng dụng. Đổi mới tư duy quản lý, thực chất hóa đào tạo, kiến tạo hành lang pháp lý thông thoáng cho Đông dược thế hệ 2 phát triển, trao cơ hội cho y tế cơ sở và mở rộng hợp tác quốc tế chính là hành động thiết thực nhất để khẳng định vị thế "một nền y học" của YHCT trong kỷ nguyên mới./.