Đang uống thuốc có nên ăn bưởi? Tương tác dễ bị bỏ qua trong bữa ăn

Một số trái cây họ cam quýt có thể tương tác với thuốc. Ảnh minh họa do AI tạo.

Bưởi Việt Nam và grapefruit: đừng nhầm lẫn khi đọc tài liệu sức khỏe

Khi tìm hiểu về tương tác giữa trái cây và thuốc trên các trang y khoa nước ngoài, người đọc thường bắt gặp từ grapefruit, loại quả họ cam quýt có vị chua, hơi đắng. Trong tiếng Việt, grapefruit đôi khi được gọi là bưởi chùm, không hoàn toàn đồng nhất với loại bưởi (pomelo, Citrus maxima) được trồng và ăn phổ biến tại Việt Nam.

Phân biệt tên gọi là cần thiết để hiểu đúng bằng chứng, nhưng cũng không có nghĩa bưởi Việt Nam chắc chắn không liên quan. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) lưu ý rằng pomelo có thể gây tác động tương tự grapefruit đối với những thuốc đã được cảnh báo tương tác với grapefruit.

Mặt khác, các giống bưởi có thành phần hóa học khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên sáu giống pomelo tại Trung Quốc ghi nhận hàm lượng những hợp chất có khả năng ảnh hưởng đến enzyme chuyển hóa thuốc khác biệt đáng kể giữa các giống. Kết quả đó không đủ để khẳng định mức độ an toàn của từng giống bưởi đang bán ở Việt Nam. Vì vậy, người dùng thuốc không nên tự suy đoán dựa vào vị ngọt, vị chua hay màu sắc của múi bưởi.

Vì sao thực phẩm có thể làm thuốc mạnh hơn hoặc yếu đi?

Sau khi uống, nhiều loại thuốc phải trải qua quá trình hấp thu ở ruột và chuyển hóa trong cơ thể. Một enzyme quan trọng tại ruột non là CYP3A4 tham gia chuyển hóa nhiều hoạt chất. Theo FDA, grapefruit có thể ức chế hoạt động của enzyme này, khiến một số thuốc đi vào máu với lượng cao hơn dự kiến. Khi nồng độ thuốc tăng, nguy cơ tác dụng không mong muốn cũng có thể tăng theo.

Nhưng không phải tương tác nào cũng làm thuốc mạnh lên. Với một số thuốc khác, nước grapefruit có thể cản trở protein vận chuyển tham gia hấp thu, khiến lượng thuốc vào máu giảm và hiệu quả điều trị có thể kém đi. FDA nêu fexofenadine, một thuốc chống dị ứng, làm ví dụ cho cơ chế này.

Điều đó cho thấy không thể áp dụng một quy tắc đơn giản như “ăn bưởi sẽ làm tăng tác dụng của mọi thuốc”. Loại thuốc, cơ chế hấp thu, lượng trái cây sử dụng và đặc điểm từng người đều ảnh hưởng đến nguy cơ.

Những nhóm thuốc nào cần đọc kỹ hướng dẫn?

Trong tài liệu dành cho người tiêu dùng, FDA liệt kê một số hoạt chất có thể tương tác với grapefruit, gồm:

Một số thuốc giảm cholesterol, chẳng hạn simvastatin và atorvastatin.

Một số thuốc điều trị tăng huyết áp, ví dụ nifedipine.

Một số thuốc chống thải ghép, như cyclosporine.

Một số thuốc điều trị rối loạn nhịp tim, ví dụ amiodarone.

Một số thuốc điều trị lo âu, như buspirone, và một số thuốc khác.

Một số thuốc chống dị ứng, chẳng hạn fexofenadine, có thể bị giảm hấp thu khi dùng với một số loại nước trái cây.

Đây là ví dụ để nhận diện nguy cơ, không phải danh sách đầy đủ. Không phải mọi thuốc trong cùng nhóm đều có tương tác giống nhau. Người dùng cần kiểm tra chính xác tên hoạt chất, dạng thuốc và hướng dẫn đi kèm, thay vì tự bỏ cả nhóm thuốc hoặc tự chuyển thuốc.

Đặc biệt, một người có thể dùng nhiều thuốc mỗi ngày để kiểm soát huyết áp, mỡ máu hoặc bệnh mạn tính. Nếu chỉ nhớ tên thương mại mà không biết hoạt chất, việc đối chiếu thông tin sẽ khó khăn hơn. Khi cần hỏi dược sĩ, nên mang theo đơn thuốc hoặc chụp rõ nhãn hộp, vỉ thuốc.

Người bệnh nên hỏi dược sĩ về thực phẩm cần tránh khi sử dụng thuốc. Ảnh minh họa do AI tạo.

Ăn bưởi cách giờ uống thuốc có giải quyết được tương tác?

Nhiều người cho rằng chỉ cần uống thuốc buổi sáng và ăn bưởi buổi tối là đủ an toàn. Cách nghĩ này chưa chắc đúng với những thuốc chịu ảnh hưởng bởi cơ chế ức chế enzyme chuyển hóa. Tác động của một số thành phần trong grapefruit lên enzyme đường ruột không nhất thiết kết thúc ngay khi đã tiêu hóa xong trái cây.

Vì thế, nếu tờ hướng dẫn của thuốc yêu cầu tránh grapefruit, người bệnh không nên tự thay bằng cách ăn bưởi cách thuốc vài giờ rồi cho rằng đã loại bỏ được nguy cơ. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ xem cần tránh cả bưởi pomelo, nước ép bưởi hay những sản phẩm có thành phần tương tự hay không.

Ngược lại, người không dùng thuốc có cảnh báo tương tác cũng không cần tự kiêng loại trái cây này chỉ vì đọc được một danh sách thuốc trên mạng. Sự thận trọng cần dựa trên loại thuốc cụ thể, không phải nỗi lo chung chung.

Bốn việc nên làm nếu đang dùng thuốc thường xuyên

Thứ nhất, kiểm tra tên hoạt chất. Đọc đơn thuốc, nhãn và tờ hướng dẫn sử dụng để biết mình đang dùng thuốc gì. Nếu thông tin ghi “grapefruit”, “grapefruit juice” hoặc cảnh báo tương tác thực phẩm, cần hỏi rõ thay vì tự dịch và tự kết luận.

Thứ hai, thông báo thói quen ăn uống khi nhận thuốc. Với người thường xuyên ăn bưởi hoặc uống nước ép trái cây, hãy nói với bác sĩ, dược sĩ. Cần hỏi cả về bưởi pomelo, grapefruit và những nước trái cây khác nếu có cảnh báo.

Thứ ba, dùng nước lọc khi uống thuốc, trừ khi có hướng dẫn riêng. Không tự dùng nước ép bưởi, cam hay táo để uống kèm thuốc. Đây là biện pháp thực hành đơn giản, nhưng không thay thế yêu cầu kiêng loại trái cây có tương tác nếu thuốc đã được cảnh báo.

Thứ tư, không tự ngừng hoặc đổi thuốc. Nếu đã ăn bưởi khi đang dùng thuốc có cảnh báo, nên liên hệ nhân viên y tế để được hướng dẫn theo loại thuốc, lượng đã dùng và tình trạng sức khỏe. Khi có biểu hiện bất thường nghiêm trọng, cần được đánh giá y tế kịp thời.

Bưởi vẫn là một loại trái cây thông dụng trong chế độ ăn. Điều đáng nhớ là thực phẩm cũng có thể ảnh hưởng đến điều trị bằng thuốc. Hỏi đúng về một tương tác cụ thể sẽ hữu ích hơn việc kiêng khem theo tin truyền miệng hoặc tin rằng trái cây tự nhiên luôn an toàn trong mọi hoàn cảnh.