Đèn UV-C khử khuẩn tại nhà: Vì sao không nên chiếu trực tiếp lên da và mắt?

Thiết bị chiếu tia UV-C dạng cầm tay đòi hỏi người dùng chú ý nguy cơ phơi nhiễm bức xạ đối với da và mắt; ảnh thể hiện thiết bị ở trạng thái tắt. Ảnh minh hoạ

Các sản phẩm gắn nhãn “UV khử khuẩn” có nhiều hình thức, từ hộp kín dành cho vật dụng nhỏ đến đèn đặt trong phòng và thanh chiếu cầm tay. Người mua dễ chú ý đến thông điệp tiện lợi: không phải lau, không dùng dung dịch, chỉ bật đèn một lúc là vật dụng đã sạch. Nhưng trước khi dùng một nguồn bức xạ trong nhà, điều quan trọng là xác định thiết bị phát loại tia nào, tác động lên vật cần xử lý ra sao và người xung quanh có được bảo vệ hay không.

Cơ quan Quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) xác nhận tia UV-C có khả năng bất hoạt một số vi sinh vật trong những điều kiện thích hợp. Song FDA cũng từng cảnh báo một số loại đèn UV cầm tay bán cho người tiêu dùng phát mức UV-C không an toàn, có thể gây tổn thương chỉ sau thời gian phơi nhiễm ngắn. Hai thông tin này cần được hiểu cùng nhau: có khả năng khử khuẩn không đồng nghĩa an toàn để chiếu trực tiếp vào người.

Một ánh đèn không thay cho quy trình làm sạch

UV-C thuộc nhóm bức xạ tử ngoại có năng lượng cao. Trong một số ứng dụng được thiết kế và kiểm soát phù hợp, nó được dùng để xử lý không khí, nước hoặc bề mặt. Tuy nhiên, lượng bức xạ đến vật cần xử lý còn phụ thuộc vào cường độ nguồn phát, khoảng cách, thời gian, vị trí và hình dạng bề mặt. Bụi, chất bẩn hoặc các phần nằm trong bóng khuất có thể khiến việc chiếu sáng không đồng đều.

Vì vậy, không nên tự suy luận rằng một chiếc đèn phát màu xanh tím là đang chiếu đủ UV-C để diệt hết mầm bệnh. Mắt thường không cho biết liều bức xạ thực tế, còn thông số “99,9%” trên quảng cáo chỉ có ý nghĩa khi xác định rõ đã thử với tác nhân nào, tại khoảng cách và thời gian ra sao. Một thiết bị chưa có dữ liệu kiểm nghiệm phù hợp không thể được xem là bảo đảm vô khuẩn cho mọi đồ vật.

Cơ quan Bảo vệ môi trường Hoa Kỳ (EPA) lưu ý cơ quan này không thường xuyên thẩm định trước tính an toàn và hiệu quả của các thiết bị diệt vi sinh vật theo cách tương tự thuốc khử khuẩn hóa học; do vậy, người tiêu dùng cần xem kỹ hướng dẫn và bằng chứng cho tuyên bố của nhà sản xuất. Quy định tại Hoa Kỳ không đồng nghĩa với kết luận về tình trạng đăng ký của sản phẩm bán ở Việt Nam, nhưng là lời nhắc phải thận trọng với tuyên bố quảng cáo.

Nguy cơ dễ bị xem nhẹ là tổn thương mắt

FDA cho biết việc để da hoặc mắt tiếp xúc trực tiếp với UV-C từ một số nguồn đèn có thể gây phản ứng giống bỏng trên da và viêm giác mạc do ánh sáng. Người bị tổn thương mắt có thể đau nhiều, chói sáng, cộm như có cát trong mắt. Những triệu chứng này không phải là cảm giác “hơi rát bình thường” của quá trình khử khuẩn và cần được đánh giá y tế.

Trong một cảnh báo cập nhật năm 2023, FDA công bố danh sách một số mẫu thanh UV cầm tay không an toàn. Khi thử nghiệm ở khoảng cách gần, có thiết bị phát UV-C vượt rất xa giới hạn phơi nhiễm khuyến nghị và có thể gây hại trong vài giây. Đây là kết quả đối với những mẫu được FDA kiểm tra, không phải bằng chứng rằng mọi đèn UV-C trên thị trường đều phát cùng một mức bức xạ.

Một số đèn UV-C cũng có thể tạo ozone, chất khí gây kích ứng đường hô hấp, đặc biệt ở người có hen hoặc nhạy cảm với chất ô nhiễm không khí. Do đó, không nên chỉ hỏi “chiếu bao lâu thì hết vi khuẩn” mà bỏ qua câu hỏi thiết bị có phát ozone hay có cơ chế ngăn người dùng vô tình tiếp xúc với tia hay không.

Hộp kín và đèn chiếu hở không phải một loại

Thiết bị UV-C có buồng kín và khóa an toàn, nếu được thiết kế và vận hành đúng, có thể hạn chế nguy cơ tia chiếu trực tiếp ra bên ngoài hơn so với đèn hở hoặc thanh cầm tay. Tuy nhiên, chỉ nhìn thấy nắp đậy không đủ để khẳng định một sản phẩm an toàn hay có hiệu quả; điều quan trọng là cơ chế ngắt đèn khi mở nắp, thông số kỹ thuật, hướng dẫn sử dụng và kết quả đánh giá phù hợp.

Đặc biệt, không sử dụng đèn UV-C để chiếu lên tay, mặt, cơ thể trẻ em, vật nuôi hoặc vùng mắt với mục đích “diệt khuẩn”. Không nhìn trực tiếp vào nguồn UV-C, kể cả trong thời gian rất ngắn. Nếu thiết bị có bóng đèn trần dùng trong phòng, phải tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn kiểm soát người ra vào, không tự vận hành khi có người hoặc thú cưng hiện diện trong vùng chiếu.

Với các thanh chiếu cầm tay không có hướng dẫn an toàn rõ ràng, không có thông tin về bức xạ phát ra hay thiếu cơ chế bảo vệ người dùng, lựa chọn thận trọng là không sử dụng. FDA đã khuyến nghị người tiêu dùng tránh các mẫu đèn cầm tay bị cảnh báo và xem xét phương án khử khuẩn khác an toàn hơn.

Thiết kế hộp kín có thể giúp hạn chế phơi nhiễm trực tiếp nếu có cơ chế bảo vệ phù hợp; không thể chỉ nhìn hình thức để xác nhận hiệu quả hay an toàn của thiết bị. Ảnh minh hoạ

Vệ sinh đúng cách thường quan trọng hơn mua thêm thiết bị

Trong sinh hoạt thường ngày, làm sạch bằng nước và chất tẩy rửa phù hợp giúp loại bỏ bụi bẩn và nhiều tác nhân gây bệnh khỏi bề mặt. Khi thật sự cần khử khuẩn vì có người mắc bệnh truyền nhiễm hoặc có nguy cơ cao, nên lựa chọn sản phẩm được phép sử dụng, đọc nhãn và tuân thủ thời gian tiếp xúc, thông gió, bảo hộ theo hướng dẫn. Không pha trộn tùy tiện các hóa chất khử khuẩn.

Nếu trong lúc sử dụng đèn UV-C xuất hiện đau mắt, cộm nhiều, sợ ánh sáng hoặc tổn thương da, hãy ngừng tiếp xúc, tắt nguồn phát một cách an toàn và đi khám; không tiếp tục thử chiếu lại để kiểm tra đèn có hoạt động không. Người đang nghi ngờ bị bỏng mắt cần được nhân viên y tế đánh giá, thay vì tự nhỏ thuốc hoặc dùng mẹo dân gian.

Một chiếc đèn khử khuẩn không thể thay việc rửa tay, làm sạch bề mặt và giữ thông thoáng khi phù hợp. Khi xem xét thiết bị UV-C cho gia đình, tiêu chí đầu tiên phải là an toàn cho người sử dụng; bằng chứng về hiệu quả với mục đích cụ thể chỉ đứng sau điều kiện đó.