Sỏi mật không chỉ do ăn nhiều dầu mỡ

Túi mật là một túi nhỏ nằm dưới gan, có nhiệm vụ dự trữ và cô đặc dịch mật do gan sản xuất. Khi chúng ta ăn, đặc biệt là bữa ăn có chất béo, túi mật co bóp để đưa mật xuống ruột, hỗ trợ quá trình tiêu hóa.

Bình thường, cholesterol, bilirubin, muối mật và nhiều thành phần khác trong dịch mật tồn tại ở trạng thái cân bằng. Khi sự cân bằng này bị phá vỡ, chẳng hạn dịch mật chứa quá nhiều cholesterol hoặc bilirubin, hoặc túi mật không tống mật ra ngoài hiệu quả, các tinh thể có thể hình thành, lớn dần và trở thành sỏi.

Vì thế, có người ăn khá thanh đạm vẫn bị sỏi mật, trong khi người ăn nhiều dầu mỡ lại không mắc bệnh. Nói cách khác, sỏi mật là kết quả của nhiều yếu tố chứ không phải chỉ do một loại thực phẩm.

Béo phì và giảm cân quá nhanh đều đáng lưu ý

Thừa cân, béo phì là một trong những yếu tố làm tăng nguy cơ sỏi mật. Ở người béo phì, lượng cholesterol trong dịch mật có thể tăng, đồng thời hoạt động của túi mật cũng có thể thay đổi, tạo điều kiện hình thành sỏi cholesterol.

Tuy nhiên, có một nghịch lý cần lưu ý: béo phì làm tăng nguy cơ sỏi mật nhưng giảm cân quá nhanh cũng có thể làm tăng nguy cơ này.

Nhịn ăn, bỏ bữa, áp dụng chế độ ăn cực ít năng lượng hoặc giảm nhiều kilogram trong thời gian ngắn có thể khiến nguy cơ hình thành sỏi tăng lên. Khi cơ thể giảm cân quá nhanh, gan có thể đưa thêm cholesterol vào dịch mật. Việc nhịn ăn kéo dài cũng khiến túi mật ít co bóp và làm rỗng hơn.

Đây là lý do những người giảm cân cấp tốc hoặc sau một số phẫu thuật giảm cân có nguy cơ hình thành sỏi mật cao hơn.

Vì vậy, nếu cần giảm cân, nên giảm từ từ, không ép cân quá nhanh.

Không cần kiêng chất béo tuyệt đối

Chế độ ăn cũng liên quan đến nguy cơ sỏi mật. Ăn quá nhiều năng lượng, nhiều carbohydrate tinh chế, nhiều đường nhưng ít chất xơ có thể làm tăng nguy cơ.

Do đó, thay vì chỉ nghĩ rằng đã bị sỏi mật thì phải kiêng sạch dầu mỡ, cần xây dựng chế độ ăn cân đối hơn: tăng rau, trái cây nguyên quả với lượng phù hợp, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt; đồng thời giảm bánh kẹo, nước ngọt và thực phẩm chứa nhiều carbohydrate tinh chế.

Nên hạn chế đồ chiên rán và những bữa ăn chứa quá nhiều chất béo không lành mạnh. Tuy nhiên, cũng không cần loại bỏ hoàn toàn chất béo khỏi khẩu phần. Một lượng chất béo lành mạnh phù hợp, từ cá, các loại hạt hoặc dầu thực vật, vẫn có thể là một phần của chế độ ăn cân bằng. Chất béo trong bữa ăn cũng kích thích túi mật co bóp và tống mật.

Vì vậy, quan niệm “càng kiêng mỡ tuyệt đối càng tốt cho túi mật” không phải lúc nào cũng đúng.

Nhiều yếu tố khác cùng tác động

Nguy cơ sỏi mật còn tăng theo tuổi. Phụ nữ có nguy cơ cao hơn nam giới; thai kỳ hoặc những tình trạng làm tăng estrogen cũng có thể làm tăng nguy cơ. Tiền sử gia đình cũng đóng vai trò nhất định.

Một số bệnh lý như đái tháo đường, kháng insulin, hội chứng chuyển hóa, triglyceride cao, bệnh Crohn, xơ gan hoặc một số bệnh gây tan máu cũng có thể liên quan đến nguy cơ hình thành một số loại sỏi mật.

Do đó, ngay cả khi ăn uống lành mạnh, một người vẫn có thể bị sỏi mật do những yếu tố khác. Có những yếu tố có thể thay đổi, nhưng cũng có những yếu tố không thể kiểm soát như tuổi, giới hoặc tiền sử gia đình.

Đừng tìm cách “rửa” hay “thải” sỏi mật

Để hạn chế nguy cơ hình thành sỏi, điều quan trọng không phải là tìm một loại nước có thể “rửa túi mật”. Những thay đổi thực tế hơn là duy trì cân nặng phù hợp; nếu thừa cân thì giảm cân từ từ; ăn nhiều thực phẩm giàu chất xơ; giảm đường, nước ngọt và carbohydrate tinh chế; hạn chế đồ chiên rán, thực phẩm quá nhiều năng lượng; sử dụng chất béo lành mạnh với lượng vừa phải thay vì kiêng hoàn toàn.

Bên cạnh đó, cần duy trì vận động đều đặn. Người trưởng thành có thể hướng tới khoảng 150 phút hoạt động thể lực mức độ vừa mỗi tuần nếu tình trạng sức khỏe cho phép.

Đặc biệt, không có loại nước uống nào được chứng minh có thể “rửa” sạch sỏi mật. Uống dầu ô liu với chanh, nước ép, giấm táo hoặc các phương pháp được quảng cáo là “thải sỏi mật” không phải là cách điều trị chuẩn để làm sạch sỏi trong túi mật.

Có sỏi chưa chắc phải mổ ngay

Phát hiện sỏi mật cũng không đồng nghĩa với việc phải phẫu thuật ngay. Rất nhiều người có sỏi mật “im lặng”, tức có sỏi nhưng hoàn toàn không có triệu chứng. Những trường hợp này thường không phải cứ phát hiện sỏi là lập tức phải mổ.

Tuy nhiên, khi sỏi gây tắc đường mật, người bệnh có thể xuất hiện cơn đau ở vùng bụng trên bên phải hoặc vùng thượng vị, thường kéo dài từ hàng chục phút đến vài giờ và có thể xuất hiện sau bữa ăn.

Đặc biệt, nếu đau bụng kéo dài kèm sốt hoặc rét run, nôn nhiều, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu hoặc phân bạc màu, cần đi khám sớm. Đây có thể là dấu hiệu của các biến chứng như viêm túi mật, tắc mật, nhiễm trùng đường mật hoặc viêm tụy do sỏi.

Sỏi mật không chỉ do ăn nhiều dầu mỡ. Sự hình thành sỏi liên quan đến thành phần dịch mật, khả năng co bóp của túi mật, cân nặng, tốc độ giảm cân, chế độ ăn, tuổi, giới, di truyền và một số bệnh lý đi kèm.

Thay vì tìm cách “thải sỏi”, hãy bắt đầu từ những thay đổi có giá trị lâu dài: ăn cân đối, giữ cân nặng phù hợp, giảm cân từ từ, ăn đủ chất xơ, hạn chế đường và đồ chiên rán, đồng thời duy trì vận động đều đặn.

Người cao tuổi cần lưu ý

Ở người cao tuổi, nguy cơ sỏi mật tăng theo tuổi và bệnh lý đi kèm cũng có thể làm nguy cơ này cao hơn. Vì vậy, không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng quá mức hoặc giảm cân cấp tốc để phòng sỏi. Khi xuất hiện đau vùng bụng trên bên phải hoặc thượng vị, nhất là kèm sốt, rét run, nôn, vàng da, vàng mắt hoặc nước tiểu sẫm màu, cần đi khám sớm để được kiểm tra và xử trí phù hợp.