Điều chỉnh quy định hiến mô, tạng của người dưới 18 tuổi, siết kiểm soát thương mại hóa

Các bác sĩ Bệnh viện E thực hiện nghi thức chuẩn bị lấy tạng hiến từ người cho chết não. (Ảnh: BVCC)

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác trình Quốc hội chỉnh lý ngày 1/11/2026 cho thấy nhiều nội dung đã được sửa đổi, bổ sung sau khi tiếp thu ý kiến thẩm tra và ý kiến đại biểu Quốc hội.

Các thay đổi tập trung vào điều kiện hiến mô, bộ phận cơ thể người; quyền của người đăng ký hiến và người đại diện; phạm vi hoạt động được phép vì mục đích thương mại; cũng như các biện pháp bảo đảm tính tự nguyện, minh bạch và an toàn trong hoạt động hiến, ghép.

Người dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô trong những trường hợp đặc biệt

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là quy định về độ tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác.

Nếu như dự thảo ngày 3/10 còn quy định việc đăng ký hiến đối với người dưới 18 tuổi phải có sự đồng ý của người đại diện, thì phương án chỉnh lý ngày 1/11 đã bỏ nội dung này.

Theo đó, chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên mới được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác. Người dưới 18 tuổi không còn thuộc nhóm được đăng ký hiến.

Tuy nhiên, việc không được đăng ký hiến không có nghĩa người dưới 18 tuổi hoàn toàn không được hiến mô khi còn sống.

Phương án chỉnh lý vẫn cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh, nhưng chỉ trong những trường hợp đặc biệt và phải đáp ứng các điều kiện chặt chẽ.

Cụ thể, người dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô tái sinh, trừ máu và thành phần máu, cho anh ruột, chị ruột hoặc em ruột. Việc hiến chỉ được thực hiện khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải có văn bản đồng ý của cha đẻ, mẹ đẻ.

So với dự thảo trước, phạm vi người được nhận mô từ người chưa thành niên đã được thu hẹp. Đặc biệt, phương án chỉnh lý bỏ trường hợp người dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh cho cha, mẹ.

Đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên nhưng chưa đăng ký hiến, dự thảo cũng xác định rõ phạm vi được hiến mô khi còn sống, gồm cha đẻ, mẹ đẻ, anh ruột, chị ruột, em ruột và con ruột.

Cùng với việc thu hẹp các trường hợp được hiến, dự thảo bổ sung những yêu cầu nhằm bảo đảm người hiến thực sự tự nguyện, không bị tác động hoặc gây sức ép từ gia đình.

Người hiến dưới 18 tuổi và cha đẻ, mẹ đẻ của người hiến đều phải được tư vấn độc lập. Cơ sở lấy mô phải thành lập Hội đồng tư vấn gồm các chuyên gia về y tế, pháp luật và tâm lý để đánh giá trường hợp hiến.

Những người tham gia Hội đồng tư vấn không được trực tiếp tham gia lấy hoặc ghép mô của trường hợp đó. Bác sĩ quyết định người hiến có đủ điều kiện cũng phải độc lập với bác sĩ chẩn đoán, chỉ định ghép hoặc tư vấn cho người hiến.

Một nội dung khác được điều chỉnh là bỏ trường hợp lấy mô tái sinh khi cấp cứu và trường hợp hiến mô thuộc bộ phận cơ thể không còn sử dụng được cho chính người đó.

Theo giải trình của Chính phủ, việc bỏ các trường hợp này nhằm tránh nguy cơ bị lợi dụng để lấy mô.

Hiến sau khi chết phải có sự đồng ý của người đại diện

Một nội dung khác được chỉnh lý liên quan việc thực hiện nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể người sau khi chết.

Theo phương án mới, việc đăng ký hiến chỉ thể hiện mong muốn của một người, không có nghĩa việc lấy mô, bộ phận cơ thể người sẽ đương nhiên được thực hiện khi người đó qua đời.

Dự thảo quy định việc lấy bộ phận cơ thể người sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn phải có văn bản đồng ý của người đại diện, kể cả khi người hiến đã đăng ký hoặc có văn bản đồng ý hiến từ trước.

Đáng chú ý, thay vì sử dụng khái niệm chung là “thành viên gia đình”, phương án chỉnh lý quy định cụ thể về “người đại diện của người hiến”.

Những người có quyền đồng ý được xác định theo thứ tự ưu tiên, trong phạm vi cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con ruột, anh ruột, chị ruột, ông, bà.

Việc xác định rõ người có quyền đồng ý nhằm tránh tình trạng không biết ai có trách nhiệm đưa ra quyết định khi người hiến đã qua đời, đồng thời bảo đảm việc hiến được thực hiện trên cơ sở tôn trọng nguyện vọng và quyền lợi của người liên quan.

Phương án chỉnh lý cũng làm rõ hai trường hợp hiến sau khi chết não và hiến sau khi chết tuần hoàn. Đây là hai tình trạng được xác định theo những tiêu chuẩn riêng, không phải đồng thời xác định cả chết não và chết tuần hoàn mới được thực hiện hiến.

Bên cạnh đó, thông tin của người đăng ký hiến được bổ sung vào phạm vi phải bảo mật. Dữ liệu đăng ký phải được quản lý, bảo vệ để tránh việc tiết lộ hoặc sử dụng trái phép.

Những điều chỉnh này nhằm làm rõ hơn quá trình từ đăng ký hiến đến thực hiện việc hiến, nhất là trong trường hợp người hiến không còn khả năng trực tiếp bày tỏ ý chí.

Bổ sung quy định ngăn chặn việc lợi dụng hiến, ghép để trục lợi

Bên cạnh những thay đổi liên quan người hiến, phương án chỉnh lý còn làm rõ các hoạt động được phép kinh doanh và những hành vi bị nghiêm cấm.

Theo Điều 7, việc sản xuất, bảo quản và cung ứng một số sản phẩm từ mô, tế bào, huyết tương phục vụ chữa bệnh, nghiên cứu khoa học được phép thực hiện vì mục đích thương mại. Hoạt động bảo quản mô và bảo quản tinh trùng, noãn, phôi để bảo tồn khả năng sinh sản cũng thuộc các trường hợp được quy định.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mô, tạng hiến tặng được phép mua bán.

Phương án chỉnh lý tiếp tục nghiêm cấm mua bán mô không tái sinh, bộ phận cơ thể người. Việc hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người ngoài các trường hợp được Luật cho phép không được thực hiện vì mục đích thương mại.

Đáng chú ý, dự thảo bổ sung quy định về giá đối với những sản phẩm, dịch vụ được phép kinh doanh. Theo đó, giá phải thực hiện theo pháp luật về giá.

Riêng đối với chế phẩm huyết tương tách từ máu toàn phần của người hiến máu nhân đạo, dự thảo quy định cơ chế riêng, không đưa vào nhóm sản phẩm được hoạt động vì mục đích thương mại. Trường hợp chế phẩm không được sử dụng hết cho nhu cầu điều trị, Chính phủ sẽ quy định việc chuyển nhượng để tránh phải tiêu hủy, gây lãng phí.

Điều 6 về các hành vi bị nghiêm cấm cũng có nhiều điều chỉnh. Ngoài hành vi ép buộc, dự thảo bổ sung việc nghiêm cấm dụ dỗ, lừa dối người khác hiến mô, bộ phận cơ thể người. Quy định này nhằm bảo vệ người hiến trước những hình thức tác động có thể khiến họ đưa ra quyết định trái với mong muốn thực sự.

Phương án chỉnh lý cũng mở rộng phạm vi nghiêm cấm quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại.

Đặc biệt, dự thảo bổ sung hành vi nghiêm cấm can thiệp trái phép vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về quản lý mô, bộ phận cơ thể người. Đây là hệ thống phục vụ quản lý thông tin, điều phối hoạt động hiến, ghép, nên việc bảo vệ dữ liệu có ý nghĩa quan trọng đối với tính minh bạch và công bằng trong tiếp cận nguồn mô, tạng hiến.

Một nội dung khác được bổ sung là nghiêm cấm tiến hành thử nghiệm lâm sàng khi chưa được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt; sử dụng mô, tế bào hoặc sản phẩm từ mô, tế bào vượt quá phạm vi mà người hiến đã đồng ý.

Đối với hoạt động hiến, ghép có yếu tố nước ngoài, phương án chỉnh lý bổ sung quy định nghiêm cấm việc đưa, tổ chức hoặc tạo điều kiện cho người nước ngoài vào Việt Nam để hiến, ghép trái quy định pháp luật, bên cạnh quy định đối với việc đưa người Việt Nam ra nước ngoài.

Dự thảo cũng điều chỉnh quy định đối với phạm nhân có nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể người. Theo đó, việc hiến phải đáp ứng các điều kiện của pháp luật về thi hành án hình sự; trình tự, thủ tục giải quyết được thực hiện theo pháp luật này. Phương án chỉnh lý bỏ quy định phạm nhân phải tự chịu chi phí chăm sóc sức khỏe sau khi hiến.

Các nội dung này vẫn đang ở giai đoạn dự kiến chỉnh lý, để tiếp tục được xem xét trong quá trình hoàn thiện dự án Luật.