Lễ hội đình làng Phú Xá: Nét đẹp văn hóa truyền thống giữa lòng Thủ đô

Thuyền đưa đoàn rước nước ra giữa dòng sông Hồng chuẩn bị múc nước bằng một gáo đồng vào chum Ngô.

Lịch sử hình thành và ý nghĩa của đình làng Phú Xá

Đình Phú Xá được khởi công xây dựng vào mùa thu năm 1749 dưới thời vua Lê Hiển Tông, niên hiệu Cảnh Hưng, và hoàn thành vào mùa hạ năm 1750. Người có công lớn trong việc xây dựng đình là cụ Nguyễn Kiều (1695-1752), tên hiệu là Hạo Hiên, sinh trưởng tại làng Phú Xá thuộc tổng Phú Gia, Phủ Hoài Đức, nay là làng Phú Xá, phường Phú Thượng, quận Tây Hồ. Cụ Nghè Nguyễn Kiều là chồng của Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm, một vị quan thanh liêm, học rộng tài cao, từng đỗ Tiến sĩ năm 1715 và giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình Lê - Trịnh. Cụ Nguyễn Kiều đã chuyển một cung điện từ Thăng Long về làng Phú Xá để dựng đình, đặt tên là “Tụy Lạc Đình” (nơi hội tụ vui vẻ và an lạc).

Theo chia sẻ của ông Nguyễn Văn Hùng - Trưởng Ban Khánh tiết Đình làng Phú Xá: “Đình Phú Xá thờ hai vị Thành hoàng làng là Hiện Huệ Linh Ứng Đại vương và Báo Hủy Linh Ứng Đại vương. Theo bản thần tích, thần sắc của đình, dân làng tôn vinh hai vị nhân thần với sự tích hóa thân cứu dân trên dòng thác lũ hung dữ mùa mưa bão của ghềnh Xù năm xưa, nhằm giáo dục về tâm đức và lòng hướng thiện cho các thế hệ con cháu mai sau. Theo truyền thuyết, hai vị này là những người học rộng tài cao, đã hóa thân thành thần linh để bảo vệ dân làng khỏi thiên tai, lũ lụt. Ngoài ra, đình còn thờ Phó Tể tướng Nguyễn Kiều, người có công xây dựng đình và góp phần phát triển làng xã”.

Cụ Nguyễn Văn Hùng - Trưởng Ban Khánh tiết Đình làng Phú Xá, chủ tế cùng ban tế lễ nghi lễ.

Còn theo chia sẻ của ông Nguyễn Ngọc Thiết - người dân ở TDP số 11, thời kỳ chống Pháp, đình bị phá hoại. Sau 260 năm vào năm Kỷ Sửu 2009, dân làng Phú Xá tổ chức lễ khởi công xây dựng lại đình trên nền đất cổ năm xưa và đến năm Canh Dần - 2010, nhân kỷ niệm Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, nhân dân Phú Xá long trọng tổ chức lễ khánh thành công trình tu bổ ngôi đình cổ - đình làng Phú Xá.

Kiến trúc độc đáo của đình Phú Xá

Đình Phú Xá được phục dựng trên nền đình cũ với diện tích khoảng 500m2, đình được làm theo hướng tây gồm 5 gian tiền đường và 3 gian hậu cung, được thiết kế theo kiểu truyền thống với mái ngói ta, đầu đao cong vút, các họa tiết chạm khắc tinh xảo.

Đình có 3 gian 2 chái, cửa mở bốn bên. Chính giữa hậu cung là 2 bộ ngai thờ Nhị Vị Đại vương và ngai thờ Hà Bá, bên phải là khám thờ Tiến sĩ Nguyễn Kiều, bên trái là tượng Thánh Tăng. Bên trong đình còn lưu giữ nhiều di vật quý giá như hai bộ kiệu đại (kiệu Anh và kiệu Em) từ thời Hậu Lê, 2 ngựa gỗ, 1 đôi hạc, 2 bộ chấp kích, 2 ông phỗng đá… và một chum Ngô đựng nước cúng cổ kính, cùng 11 đạo sắc phong (bản gốc) từ thời Lê - Nguyễn.

Đại diện Ban tổ chức lễ hội.

Theo cô Lê Thị Nhung - Tổ trưởng TDP số 11 cho biết, một điểm đặc biệt khi khai ấp, lập làng Phú Xá, cụ Nguyễn Kiều có trồng cây gạo kỷ niệm ở phía Bắc đình làng cạnh bờ sông Hồng và giáp ranh với làng Phú Gia. Những năm 1930, cây gạo này có thân to cao, tán rộng xum xuê. Đến mùa hoa nở, cả thân cây trông như một cái nấm tròn, đỏ rực rỡ. Sau này, chính cây gạo này và bến đò Phú Xá là nơi ghi dấu lịch sử cách mạng, trở thành đầu mối giao thông liên lạc của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương trong những năm 1941-1945. Hiện nay, trên tấm bia đá bên cây gạo của làng có khắc chữ: “Cây gạo làng Phú Xá, phường Phú Thượng quận Tây Hồ - Hà Nội, đầu mối giao thông liên lạc của Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam những năm 1941-1945 đã được xếp hạng di tích lịch sử cách mạng năm 1960. Mùa Hè 1969, cây bị giông sét đánh hỏng, nhân dân Phú Xá đã trồng lại cây gạo mới để ghi nhớ một dấu ấn lịch sử của quê hương”.

Các đại biểu tham dự lễ hội. www.suckhoeviet.org.vn

Nét đẹp văn hóa truyền thống

Lễ hội đình làng Phú Xá năm 2025 diễn ra trong ba ngày từ 7/3-9/3 (tức mồng 9 đến 11 tháng 2 âm lịch) với nhiều nghi thức trang trọng và các hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc. Trước đó, lễ “mọc cột đình” được tổ chức với các nghi thức bao sái, mộc dục, chuẩn bị kiệu rước. Đến ngày mồng 9 tháng 2, dân làng tổ chức lễ rước nước, có rước long đình, chum Ngô, 2 bộ chấp kích, kiệu Anh, kiệu Em cùng cờ thần.

Ngày mồng 9 dân làng tổ chức lễ rước nước, có rước long đình, chum Ngô, 2 bộ chấp kích, kiệu Anh, kiệu Em cùng cờ thần.

Đoàn rước đi từ đình ra sông Hồng, Thuyền đưa đoàn rước nước ra giữa dòng sông Hồng, dân làng cử ra một cụ đại diện cho lễ hội để múc nước bằng một gáo đồng vào chum Ngô. Nước được dùng để cúng phải là nước múc ở giữa dòng sông Hồng. Khi rước nước về đến đình, đội tế cúng dân làng tiến hành làm lễ mộc dục. Sau khi tế lễ xong, số nước còn lại trong chum Ngô được lưu giữ để làm nước thờ cúng trong cả năm.

Đủ nước, chóe nước được đặt lên bành, dùng dây chằng buộc chum nước rất cẩn thận để tránh bị đổ trong khi khiêng kiệu, được thuyền vượt sóng vào bờ.

Ngày 10 tháng 2 âm lịch là ngày chính hội, với các nghi lễ tế Thành hoàng làng, dâng cỗ chay như bánh trôi, bánh chay và cỗ mặn như xôi, gà, lợn quay. Trai làng rước kiệu quanh làng, tạo nên không khí linh thiêng và trang nghiêm. Các trò chơi dân gian cũng được tổ chức, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân.

Ngày 11 tháng 2, lễ hội kết thúc với nghi thức tạ ơn và cầu mong một năm mới an lành, mưa thuận gió hòa. Lễ hội đình làng Phú Xá không chỉ là dịp để người dân tưởng nhớ công đức của các vị Thành hoàng mà còn là cơ hội để gắn kết cộng đồng, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

Người dân làng dâng cỗ chay như bánh trôi, bánh chay và cỗ mặn như xôi, gà, lợn quay.

Chia sẻ của những người tâm huyết

Ông Nguyễn Quốc Thiện, Phó Trưởng ban di tích đền, Trưởng Ban lễ hội đình Phú Xá, chia sẻ: "Lễ hội đình làng Phú Xá không chỉ là một sự kiện văn hóa mà còn là dịp để chúng tôi ôn lại truyền thống hào hùng của cha ông. Đình Phú Xá là nơi lưu giữ những giá trị tâm linh, lịch sử và văn hóa của làng. Mỗi năm, khi tổ chức lễ hội, tôi cảm nhận được sự đoàn kết, gắn bó của bà con trong làng. Đặc biệt, việc rước nước từ sông Hồng về đình là một nghi thức thiêng liêng, thể hiện lòng thành kính của dân làng đối với các vị Thành hoàng. Tôi mong rằng, thế hệ trẻ sẽ tiếp tục gìn giữ và phát huy những giá trị này để lễ hội mãi trường tồn".

Cô Công Thanh Thúy, Trưởng Ban công tác mặt trận tổ quốc tổ dân phố (TDP) số 11, bày tỏ: "Lễ hội đình làng Phú Xá là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân chúng tôi. Đây không chỉ là dịp để tưởng nhớ công ơn của các vị Thành hoàng mà còn là cơ hội để mọi người trong làng gặp gỡ, chia sẻ và gắn kết với nhau. Tôi rất tự hào khi được tham gia vào công tác tổ chức lễ hội, góp phần bảo tồn những nét đẹp văn hóa truyền thống. Đặc biệt, việc Bác Hồ từng dừng chân tại đình Phú Xá trước khi đọc Tuyên ngôn Độc lập càng làm tăng thêm giá trị lịch sử của ngôi đình. Tôi hy vọng rằng, lễ hội sẽ ngày càng được tổ chức quy mô hơn, thu hút sự quan tâm của nhiều người, đặc biệt là thế hệ trẻ".

Ông Nguyễn Văn Thắng – Bí thư TDP số 11 cho biết, đình Phú Xá không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn gắn liền với những sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc. Ngày 23/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh từ chiến khu Việt Bắc qua sông Hồng về Hà Nội vào bến đò Xù (Phú Xá) và đã dừng chân nghỉ tại đình Phú Xá trước khi vào nội thành, rồi về ở 48 Hàng Ngang (quận Hoàn Kiếm) - Tại đây, Bác viết bản Tuyên ngôn độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945 khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Bà Lê Thị Phương Loan, Phó Tổ trưởng TDP số 11, cũng bày tỏ tình yêu và trách nhiệm của mình đối với đình làng Phú Xá: "Lễ hội đình làng Phú Xá không chỉ là dịp để chúng tôi tưởng nhớ công ơn của các vị Thành hoàng mà còn là cơ hội để mọi người trong làng cùng nhau ôn lại những kỷ niệm, những câu chuyện lịch sử hào hùng của quê hương. Tôi rất xúc động khi thấy sự tham gia nhiệt tình của bà con, từ già đến trẻ, trong các hoạt động của lễ hội. Điều đó cho thấy tình yêu và niềm tự hào của người dân Phú Xá đối với di sản văn hóa của mình. Tôi tin rằng, với sự chung tay của cả cộng đồng, lễ hội đình làng Phú Xá sẽ ngày càng được tổ chức trang trọng hơn, thu hút sự quan tâm của nhiều người, đặc biệt là thế hệ trẻ, để những giá trị tốt đẹp mãi được lưu truyền".

Bà Nguyễn Thị Duyệt, một người dân sống lâu năm tại TDP số 11, phường Phú Thượng, cũng không giấu được niềm tự hào khi chia sẻ về lễ hội đình làng Phú Xá: "Lễ hội đình làng Phú Xá là một phần máu thịt trong đời sống tinh thần của người dân chúng tôi. Đình làng không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là biểu tượng của sự đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng. Mỗi năm, khi lễ hội diễn ra, tôi cảm nhận được sự hòa quyện giữa truyền thống và hiện đại, giữa quá khứ và hiện tại. Chúng tôi luôn ý thức được trách nhiệm của mình trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa, lịch sử của đình làng. Tôi mong rằng, thế hệ trẻ sẽ tiếp nối tinh thần ấy, để lễ hội mãi là cầu nối giữa các thế hệ, giữ gìn những nét đẹp truyền thống của quê hương".

Vợ chồng ông Mai Văn Nhẫn, những người con của làng Phú Xá, không giấu được niềm xúc động khi nhắc về lễ hội đình làng, chia sẻ: "Lễ hội không chỉ là dịp để cả gia đình sum vầy, cùng tham gia vào các hoạt động truyền thống mà còn là cơ hội để chúng tôi tưởng nhớ công ơn của các vị Thành hoàng. Từ lễ rước nước đến những màn tế lễ trang nghiêm, mỗi nghi thức đều thấm đẫm nét đẹp văn hóa quê hương. Chúng tôi tự hào khi được sống trong một cộng đồng giàu truyền thống và tình người như thế. Nhìn thấy bà con, từ già đến trẻ, nhiệt tình tham gia lễ hội, lòng chúng tôi trào dâng niềm xúc động. Đó là minh chứng cho tình yêu và niềm tự hào của người dân Phú Xá với di sản văn hóa của mình. Chúng tôi tin rằng, với sự chung tay của cả cộng đồng, lễ hội sẽ mãi trường tồn, để thế hệ trẻ tiếp nối và gìn giữ những giá trị tốt đẹp này".

Lễ hội đình làng Phú Xá là một trong những nét đẹp văn hóa truyền thống của Thủ đô Hà Nội, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian và giá trị lịch sử. Dù trải qua bao thăng trầm, ngôi đình vẫn đứng vững như một chứng nhân lịch sử, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Đình Phú Xá đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp thành phố. Hy vọng trong tương lai, đình Phú Xá sẽ được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia, xứng đáng với những giá trị văn hóa và lịch sử mà nó đang lưu giữ.

Một hình ảnh lễ hội đình làng Phú Xá: