Những điều cần biết để làm sạch và khử khuẩn nhà cửa đúng cách

Chất khử trùng từng được xem là “lá chắn” quen thuộc trước vi khuẩn và virus nhưng không phải lúc nào cũng cần thiết trong cuộc sống hằng ngày. Việc lạm dụng các hóa chất này không chỉ có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe và môi trường mà còn khiến việc làm sạch trở nên kém hiệu quả.

THÓI QUEN DÙNG CHẤT KHỬ TRÙNG CÓ THỂ ĐANG BỊ LẠM DỤNG

Trong thời kỳ đại dịch, chất khử trùng từng được xem như một biện pháp bảo vệ quan trọng trước vi khuẩn và virus. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng với nhiều loại vi khuẩn thường gặp trong gia đình, cách xử lý đầu tiên vẫn nên đơn giản nhất làm sạch bằng xà phòng và nước để loại bỏ chúng.

“Một số chủng cúm có thể khó tiêu diệt hơn virus gây Covid-19, vốn có thể bị phá vỡ bằng xà phòng và nước rồi bị rửa trôi. Tuy nhiên, ngay cả khi trong nhà có người mắc cúm, những khu vực thường xuyên được chạm vào như tay nắm cửa, công tắc đèn và các bề mặt tương tự vẫn nên được làm sạch bằng xà phòng và nước trước khi sử dụng chất khử trùng”, Alicia McCarthy, nhà khoa học cấp cao tại Viện Giảm thiểu Sử dụng Chất độc thuộc Đại học Massachusetts Lowell cho biết.

Dù vậy, nhiều người vẫn có thói quen sử dụng chất diệt khuẩn ngay từ đầu mà không nhận ra rằng trong nhiều trường hợp, cách này có thể không cần thiết hoặc thậm chí không mang lại hiệu quả.

Erica Hartmann, nhà vi sinh học và phó giáo sư kỹ thuật dân dụng và môi trường tại Đại học Northwestern, giải thích điều này phần nào bắt nguồn từ việc mọi người chưa phân biệt rõ giữa làm sạch và khử trùng.

Sở dĩ xà phòng và nước có thể loại bỏ phần lớn vi khuẩn và virus khỏi bề mặt là vì việc chà rửa kỹ giúp phá vỡ các liên kết giữ chúng bám trên bề mặt. Khi xà phòng được rửa sạch bằng nước, những vi sinh vật này cũng bị cuốn trôi theo.

Phần lớn tâm lý này chỉ xuất phát từ cảm giác cần phải tiêu diệt vi khuẩn. Trong thực tế, với hầu hết các loại vi khuẩn, chỉ cần loại bỏ chúng khỏi bề mặt là đủ. Chất khử trùng chỉ nên được sử dụng khi thực sự cần thiết, bởi chúng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môi trường.

Đáng lưu ý, làm sạch và khử trùng phục vụ những mục đích khác nhau. Chất khử trùng có thể gây ra rủi ro nếu sử dụng sai cách, dùng quá mức hoặc sử dụng không đúng theo hướng dẫn trên nhãn. Vì lý do này, cần cung cấp thông tin và hướng dẫn để người tiêu dùng sử dụng các sản phẩm này một cách có trách nhiệm.

NHỮNG NGUY CƠ TIỀM ẨN CỦA CHẤT KHỬ TRÙNG

Hợp chất amoni bậc bốn (thường được gọi là QAC) là một trong những nhóm hóa chất phổ biến nhất được sử dụng trong các sản phẩm khử trùng tại nhà, trường học, nhà trẻ, văn phòng, cơ sở chăm sóc người cao tuổi và các cơ sở y tế. Đáng chú ý, một số nghiên cứu ban đầu đã phát hiện QAC trong huyết thanh máu, sữa mẹ, cũng như nước tiểu và phân của con người.

Các sản phẩm khử trùng thường chứa hợp chất amoni bậc bốn (được gọi là QAC)

Trong khoảng một thập kỷ qua, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã làm dấy lên nhiều lo ngại về tác động của QAC đối với tình trạng viêm, hệ miễn dịch và hệ hô hấp, não bộ đang phát triển, cũng như hormone sinh sản và khả năng sinh sản.

Ở chuột, những bào thai bất ngờ tiếp xúc với QAC đã xuất hiện các dị tật và khuyết tật ống thần kinh tương tự tật nứt đốt sống ở người. Khả năng sinh sản của chuột cái cũng giảm mạnh. Trong khi đó, chuột đực có số lượng tinh trùng thấp hơn và tinh trùng kém di động hơn sau khi QAC tích tụ trong tinh hoàn.

Các nghiên cứu trên người và động vật cũng cho thấy hợp chất amoni bậc bốn có thể làm suy yếu ty thể, bộ phận được ví như “nhà máy năng lượng” của tế bào. Đồng thời gây tổn thương cho tế bào oligodendrocyte. Đây là những tế bào não chịu trách nhiệm tạo ra myelin, lớp vỏ bảo vệ bao quanh các sợi thần kinh và giúp chúng truyền tín hiệu hiệu quả.

Việc sử dụng QAC và các chất khử trùng khác quá mức không chỉ gây lo ngại đối với sức khỏe mà còn tác động tiêu cực đến môi trường, góp phần làm gia tăng tình trạng kháng thuốc kháng vi sinh vật. Khi tồn tại ở nồng độ cao, QAC và chất tẩy chứa clo có thể gây độc cho tảo, cá và các sinh vật nhỏ sống dưới nước, cũng như cây rau quả.

NHỮNG LỰA CHỌN TỰ NHIÊN HƠN ĐỂ KHỬ TRÙNG

Để loại bỏ vi khuẩn trong nhà, có thể hình dung quá trình này theo ba bước. Đầu tiên là làm sạch. Với những vụn thức ăn hoặc vết thức ăn đổ ra thông thường, nước có thể đã đủ. Nhưng nếu bề mặt còn dính cặn, dầu mỡ hoặc đặc biệt bẩn, xà phòng và nước vẫn là lựa chọn hiệu quả và đơn giản nhất.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), trong nhiều trường hợp, đây cũng có thể là bước duy nhất cần thực hiện. Chỉ riêng việc làm sạch đã có thể loại bỏ phần lớn các loại vi khuẩn có hại bao gồm virus, vi khuẩn, ký sinh trùng và nấm, khỏi bề mặt.

Trong nhiều trường hợp, chỉ cần dùng xà phòng và nước cũng đủ để làm sạch

Bước tiếp theo có thể là sử dụng chất vệ sinh khử khuẩn cho những vật dụng thường xuyên được chạm vào như cần gạt bồn cầu, tay nắm cửa, điện thoại di động hay điều khiển TV.

Nhiệm vụ của chất vệ sinh khử khuẩn không nhất thiết là tiêu diệt mọi vi sinh vật trên bề mặt mà là giảm lượng vi khuẩn xuống mức an toàn hơn. Trong nhiều trường hợp, như vậy đã là đủ.

Chất khử trùng chỉ thực sự cần thiết trong những trường hợp có nguy cơ nhiễm mầm bệnh cao hơn, chẳng hạn khi cần loại bỏ vi khuẩn gây bệnh từ thịt gà hoặc các loại thịt khác trong nhà bếp hoặc khi cần tiêu diệt các vi sinh vật truyền nhiễm do có người đang mắc bệnh.

Ngay cả khi cần khử trùng, vẫn có những lựa chọn ít độc hại hơn QAC. Các chuyên gia cho biết axit citric, axit lactic, hydrogen peroxide và cồn đều có khả năng tiêu diệt vi khuẩn và virus hiệu quả.

Một số chất có nguồn gốc tự nhiên cũng có khả năng diệt vi sinh vật hiệu quả. Axit citric được tạo ra từ trái cây, axit caprylic có nguồn gốc từ dầu dừa hoặc dầu cọ, còn axit L-lactic được tạo ra thông qua quá trình lên men. Tuy nhiên, ở nồng độ cao, những chất này có thể gây ăn mòn, vì vậy vẫn cần sử dụng đúng cách.

Cồn isopropyl, còn gọi là cồn tẩy rửa, đã được chứng minh có thể tiêu diệt vi khuẩn E. coli và tụ cầu trong chưa đầy một phút. Theo CDC, cả cồn ethyl và cồn tẩy rửa đều có khả năng tiêu diệt virus cúm, HIV, viêm gan B và herpes. Cồn cũng có tác dụng đối với SARS-CoV-2, loại virus gây bệnh Covid-19.

CDC khuyến cáo sử dụng cồn ở nồng độ khoảng 70% và để trên bề mặt ít nhất một phút để đạt hiệu quả khử trùng. Dung dịch cồn 99% có thể bay hơi quá nhanh khiến thời gian tiếp xúc không đủ.

Cồn cũng có những hạn chế nhất định như hiệu quả kém hơn đối với các virus gây cảm lạnh, không tiêu diệt được bào tử vi khuẩn và có thể làm đổi màu hoặc gây nứt một số loại lớp phủ gỗ, nhựa và cao su.

Hydrogen peroxide cũng là một lựa chọn đáng chú ý. Các sản phẩm làm sạch chứa chất này có thể phá vỡ lớp vỏ cứng của bào tử vi khuẩn, loại bỏ màng sinh học trên bề mặt và có tác dụng đối với một số virus gây cảm lạnh cũng như norovirus, loại virus có thể gây các triệu chứng rối loạn tiêu hóa.

Khi sử dụng hydrogen peroxide ở nồng độ tiêu chuẩn 3%, bề mặt cần được giữ ướt trong khoảng năm phút để tiêu diệt vi khuẩn. Một số sản phẩm trên thị trường có nồng độ hydrogen peroxide lên tới 12%. Những sản phẩm này cần được pha loãng đúng cách để tránh gây kích ứng hoặc bỏng hóa chất.

Dù lựa chọn sản phẩm nào, việc đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn vẫn là điều rất quan trọng. Theo McCarthy, sử dụng đúng hướng dẫn không chỉ giúp hạn chế nguy cơ gây hại mà còn bảo đảm sản phẩm phát huy hiệu quả tối đa.

Ngoài các hóa chất khử trùng, còn có một phương pháp ít được chú ý nhưng có thể giúp làm sạch và khử trùng mà không cần đến hóa chất là hệ thống hơi nước khô.

Phương pháp này sử dụng nhiệt độ rất cao (khoảng 93 - 149 độ C) cùng lượng nước dưới 5%. Với nhiệt độ như vậy, hơi nước khô có thể tiêu diệt vi khuẩn, mạt bụi và nấm mốc mà không cần sử dụng các hóa chất mạnh.

Tuy nhiên, hơi nước ở nhiệt độ cao cũng tiềm ẩn nguy cơ nếu sử dụng không đúng cách. Nhiệt có thể gây bỏng và phồng rộp da, làm hỏng nhựa hoặc sơn, đồng thời phá hủy lớp sáp và chất trám trên các bề mặt bằng gỗ cứng hoặc đá.