Châu Á nâng tầm y học cổ truyền: Bài học chiến lược cho Việt Nam

Thái Lan: Từ chăm sóc sức khỏe đến trung tâm dược liệu ASEAN

Những năm gần đây, Thái Lan đã có bước tiến dài trong phát triển y học cổ truyền. Theo Bộ Y tế Công cộng Thái Lan, hầu hết các bệnh viện công trên cả nước hiện cung cấp dịch vụ như xoa bóp, châm cứu, sử dụng thảo dược và thiền định. Chính phủ không chỉ xem đây là phương thức hỗ trợ y học hiện đại mà còn định hướng phát triển thành ngành công nghiệp mũi nhọn, gắn với du lịch y tế.

Sinh viên năm 3 ngành Y học cổ truyền ứng dụng thực hành sản xuất thuốc tại Trung tâm Giáo dục tỉnh Samut Songkhram, Trường Đại học Suan Sunandha Rajabhat (Ảnh: Trường Đại học Suan Sunandha Rajabhat).

Song song với đó, Thái Lan thúc đẩy phát triển ngành dược liệu bản địa như một chiến lược tự chủ trong sản xuất dược phẩm và sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Chính phủ đặt mục tiêu tăng tỷ lệ sử dụng y học cổ truyền trong hệ thống y tế công lên 10%, tạo động lực cho ngành dược liệu trong nước. Theo ông Sittichai Daengprasert, Chủ tịch Câu lạc bộ Công nghiệp Dược liệu thuộc Liên đoàn Công nghiệp Thái Lan: “Đây sẽ là con đường tắt giúp Thái Lan trở thành trung tâm dược liệu của Đông Nam Á.”

Không dừng ở thị trường nội địa, Thái Lan còn trở thành trung tâm hợp tác khu vực. Năm 2024, Ấn Độ công bố kế hoạch thành lập Trung tâm Xuất sắc về Y học cổ truyềnn tại Thái Lan, nơi tập trung nghiên cứu, đào tạo và chuẩn hóa tri thức y học truyền thống giữa các quốc gia châu Á.

Hội nghị ASEAN Health Cluster 3 lần thứ 6 tại Brunei . (Ảnh: Bộ Y tế Brunei).

Thái Lan cũng dẫn đầu trong các sáng kiến quốc tế. TạiHội nghị ASEAN Health Cluster 3 lần thứ 6 (Brunei, 6/2024), Cục Y học Cổ truyền và Thay thế Thái Lan (DTAM) tuyên bố đảm nhận vai trò “đầu tàu” trong ASEAN, với ba sáng kiến:

1. Biên soạn tài liệu hướng dẫn khu vực về y học cổ truyền (dự kiến hoàn thành năm 2025).

2. Tổ chức Hội nghị Y học cổ truyền và Bổ sung ASEAN (2–3/7/2025) tại Thái Lan, nhằm chia sẻ kinh nghiệm điều trị bệnh không lây nhiễm.

3. Triển khai Dự án công nhận tương đương tiêu chuẩn y học cổ truyền khu vực (2026–2027), hài hòa hóa quy chuẩn điều trị, thúc đẩy hợp tác chuyên môn.

Ngày 30/5/2025, Thái Lan cùng các nước Đông Nam Á trong WHO đồng thuận trình bốn đề xuất chiến lược nhằm thúc đẩy y học cổ truyền dựa trên chứng cứ khoa học, đồng thời công bố “Tuyên bố lập trường chung” về Chiến lược Y học Cổ truyền Toàn cầu 2025–2034.

Một số thảo dược phổ biến trong y học cổ truyền Đông Nam Á . (Ảnh: WHO/ Yoshi Shimizu).

Ấn Độ: Dẫn dắt xu hướng toàn cầu với Ayurveda

Là cái nôi của Ayurveda – một trong những hệ thống y học cổ truyền lâu đời nhất, Ấn Độ giữ vai trò dẫn dắt phục hưng và hiện đại hóa y học cổ truyền. Từ năm 2014, nước này thành lập Bộ AYUSH, phụ trách toàn diện các lĩnh vực Ayurveda, Yoga, Unani, Siddha và Homeopathy. Bộ này không chỉ làm nhiệm vụ quản lý mà còn trở thành cơ chế chính sách mạnh mẽ để thúc đẩy nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng y học cổ truyền.

Liệu pháp trị liệu Shirodhara trong y học Ayurveda. (Ảnh: Sam Panthaky/AFP via Getty Images).

Ấn Độ đang triển khai các mô hình y tế kết hợp, cho phép bệnh nhân lựa chọn hoặc kết hợp Ayurveda với y học hiện đại, góp phần giảm tải hệ thống y tế công và phát huy ưu thế của từng phương pháp.

Năm 2022, WHO thành lập Trung tâm Y học Cổ truyền Toàn cầu tại bang Gujarat (Ấn Độ), đóng vai trò trung tâm tri thức và chuẩn hóa quốc tế. Đặc biệt, tháng 7/2024, Ấn Độ cam kết đầu tư 85 triệu USD cho trung tâm này, thể hiện quyết tâm vừa bảo tồn di sản vừa dẫn dắt xu thế toàn cầu.

Lễ cam kết giữa Ấn Độ và WHO vào tháng 7 năm 2024 . (Ảnh: WHO/Lindsay Mackenzie).

Trung Quốc: Hiện đại hóa và xuất khẩu quyền lực mềm

Tại Trung Quốc, y học cổ truyền vốn là một phần cốt lõi trong hệ thống y tế, nhưng đặc biệt được chú trọng sau đại dịch COVID-19 nhờ vai trò hỗ trợ điều trị triệu chứng nhẹ, tăng cường miễn dịch và phục hồi cho bệnh nhân.

Các dược sĩ pha chế thuốc theo đơn "Thang thuốc Thanh phổi và Giải độc" tại Đại học Y học cổ truyền Trung Quốc An Huy vào ngày 21 tháng 2 năm 2020. (Ảnh: Tân Hoa Xã).

Chính phủ Trung Quốc đang thúc đẩy hiện đại hóa y học cổ truyền, bao gồm số hóa các bài thuốc, chuẩn hóa quy trình bào chế và tích hợp vào bảo hiểm y tế quốc gia. Tháng 10/2024, Trung Quốc ký thỏa thuận với WHO, cam kết hỗ trợ 5 triệu USD (2024–2028) cho chương trình TCIM (Y học Cổ truyền, Bổ sung và Tích hợp), góp phần triển khai Chiến lược Y học Cổ truyền của WHO 2025–2034.

Lễ ký kết giữa WHO và Trung Quốc vào ngày 28 tháng 10 năm 2024. (Ảnh: WHO).

Ngoài ra, Trung Quốc ký nhiều biên bản ghi nhớ với các nước châu Phi, Mỹ Latinh và Đông Nam Á để đưa y học cổ truyền vào đào tạo và điều trị, sử dụng lĩnh vực này như một công cụ ngoại giao mềm, gia tăng ảnh hưởng toàn cầu.

Một bác sĩ Trung y người Mali đang khám bệnh tại Bệnh viện Nhân dân số 1 huyện Yiliang, tỉnh Vân Nam, tây nam Trung Quốc, ngày 8 tháng 6 năm 2017. (Ảnh: Tân Hoa Xã/ Wang Changshan).

Từ bài học khu vực đến chiến lược cho Việt Nam: Đón đầu xu thế, khẳng định vị thế

Việt Nam sở hữu kho tàng bài thuốc, cây thuốc quý và tri thức dân gian phong phú, nhưng mức độ tích hợp y học cổ truyền vào hệ thống y tế chính thống vẫn hạn chế. Các bệnh viện chủ yếu sử dụng y học cổ truyền như biện pháp hỗ trợ, thiếu cơ chế phối hợp sâu và các tiêu chuẩn quốc tế.

Để bắt kịp xu thế khu vực, Việt Nam cần:

• Xây dựng hệ thống kiểm định chất lượng thảo dược và bài thuốc dựa trên chứng cứ khoa học.

• Hợp tác với các trung tâm y học cổ truyền khu vực và toàn cầu.

• Đầu tư đào tạo chuyên sâu đội ngũ nhân lực.

• Khuyến khích mô hình kết hợp y học cổ truyền và hiện đại trong chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Các bác sĩ đang hướng dẫn cho các học viên người Pháp về y học cổ truyền Việt Nam tại Viện Y dược học dân tộc TPHCM vào tháng 9 năm 2023 .

Sự trỗi dậy của y học cổ truyền tại Thái Lan, Ấn Độ và Trung Quốc cho thấy, với đầu tư đúng hướng và chiến lược rõ ràng, lĩnh vực này có thể trở thành trụ cột nâng tầm vị thế quốc gia trên trường quốc tế. Việt Nam cần chủ động đón đầu xu thế này để nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe và khẳng định vai trò trên bản đồ y học cổ truyền toàn cầu.