Điều trị kết hợp Đông - Tây y: Bước tiến trong chuẩn hóa chuyên môn

Bước tiến trong kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại

Ngày 29/12/2025, Bộ Y tế ban hành Quyết định số 3991/QĐ-BYT kèm theo tài liệu chuyên môn “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh theo y học cổ truyền, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại” – Tập II. Tài liệu được áp dụng tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh trên toàn quốc.

Theo quyết định này, căn cứ nội dung hướng dẫn cùng năng lực chuyên môn, thiết bị y tế và điều kiện cơ sở vật chất, các đơn vị khám, chữa bệnh có trách nhiệm xây dựng, ban hành hướng dẫn chẩn đoán và điều trị phù hợp để thực hiện tại đơn vị.

Tập II gồm 16 hướng dẫn, bao phủ nhiều nhóm bệnh thường gặp: cảm mạo; viêm mũi do vận mạch và dị ứng; sốt xuất huyết Dengue; trào ngược dạ dày - thực quản; hội chứng ruột kích thích; táo bón; đái dầm; sỏi tiết niệu; tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt; loãng xương không kèm gãy xương bệnh lý; đái tháo đường không phụ thuộc insulin; suy nhược cơ thể; mất ngủ không thực tổn; rối loạn chức năng tiền đình; nhồi máu não và xuất huyết não.

Danh mục này có cả bệnh cấp tính, bệnh mạn tính và những tình trạng cần quá trình điều trị, phục hồi lâu dài. Do đặc điểm và mức độ nguy hiểm của mỗi bệnh khác nhau, việc kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại cũng không thể thực hiện theo một công thức chung.

Đây không phải lần đầu Bộ Y tế ban hành tài liệu hướng dẫn chẩn đoán, điều trị kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại. Năm 2020, Tập I của bộ tài liệu đã được ban hành. Tập II tiếp tục quá trình chuẩn hóa, cập nhật kiến thức chuyên môn và nâng cao năng lực cho người hành nghề.

Trao đổi về ý nghĩa của tài liệu, PGS.TS Đậu Xuân Cảnh, Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam, cho rằng việc có hướng dẫn chuyên môn chung là cần thiết để thống nhất hoạt động chẩn đoán và điều trị. Hướng dẫn cần từng bước bao quát các lĩnh vực, tạo khung chuyên môn cho toàn ngành.

Theo PGS.TS Đậu Xuân Cảnh, tại các cơ sở y học cổ truyền hiện có trên 150 bệnh, chứng được khám và điều trị. Trong khi đó, đặc trưng của y học cổ truyền là cùng một bệnh danh theo y học hiện đại có thể được phân thành nhiều thể bệnh khác nhau. Ngược lại, một chứng trạng của y học cổ truyền cũng có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý. Nếu thiếu tiêu chí thống nhất, cách chẩn đoán, phân thể và lựa chọn phương pháp điều trị giữa các cơ sở có thể chưa đồng đều.

Bởi vậy, giá trị quan trọng của hướng dẫn là góp phần hình thành một “ngôn ngữ chung” giữa hai hệ thống y học. Người bệnh được chẩn đoán theo tiêu chuẩn của y học hiện đại, đồng thời được khám, đánh giá theo lý luận y học cổ truyền để xác định chứng và thể bệnh. Trên cơ sở đó, thầy thuốc mới lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, từ thuốc cổ truyền đến châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt và các kỹ thuật không dùng thuốc khác.

Đối với bác sĩ y học cổ truyền, tài liệu giúp cập nhật các tiêu chuẩn chẩn đoán, phân loại mức độ, chỉ số xét nghiệm và yêu cầu theo dõi theo y học hiện đại. Với bác sĩ y học hiện đại, hướng dẫn cung cấp thêm căn cứ để hiểu rõ hơn phạm vi áp dụng, vai trò và giới hạn của từng phương pháp y học cổ truyền. Việc phối hợp nhờ đó có cơ sở chuyên môn cụ thể hơn, thay vì chủ yếu dựa vào kinh nghiệm riêng hoặc sự trao đổi rời rạc giữa các chuyên khoa.

Hướng dẫn chung còn phục vụ công tác đào tạo, chuyển giao kỹ thuật, kiểm tra chuyên môn và đánh giá chất lượng khám, chữa bệnh. Đây cũng là cơ sở để từng đơn vị rà soát nhân lực, danh mục kỹ thuật, khả năng xét nghiệm, theo dõi và xử trí tai biến trước khi đưa một phương pháp vào áp dụng.

Tuy nhiên, tài liệu của Bộ Y tế không phải một khuôn mẫu có thể sao chép máy móc. Một bệnh viện chuyên khoa y học cổ truyền, khoa y học cổ truyền trong bệnh viện đa khoa và cơ sở y tế tuyến ban đầu có sự khác nhau về nhân lực, trang thiết bị, khả năng cấp cứu và hội chẩn. Mỗi đơn vị phải căn cứ điều kiện thực tế để xây dựng hướng dẫn của mình, đồng thời xác định rõ trường hợp có thể điều trị tại chỗ, trường hợp cần phối hợp chuyên khoa và thời điểm phải chuyển tuyến.

Kết hợp đúng giai đoạn, đúng chỉ định và có kiểm soát

Việc ban hành hướng dẫn không đồng nghĩa mọi người bệnh thuộc 16 nhóm bệnh đều cần dùng đồng thời thuốc hóa dược, thuốc cổ truyền và phương pháp không dùng thuốc. Càng không nên hiểu đơn giản rằng thuốc Tây chỉ xử lý triệu chứng, còn thuốc cổ truyền luôn tác động vào “căn nguyên”.

Mỗi phương pháp có phạm vi, thời điểm áp dụng, chỉ định và chống chỉ định riêng. Quyết định điều trị phải dựa trên chẩn đoán xác định, mức độ và giai đoạn bệnh, tuổi, thể trạng, bệnh đi kèm cũng như những loại thuốc người bệnh đang sử dụng. Có trường hợp y học hiện đại giữ vai trò chủ đạo, y học cổ truyền tham gia hỗ trợ. Ở một số bệnh và giai đoạn khác, các phương pháp y học cổ truyền có thể được sử dụng rộng hơn, nhưng vẫn cần theo dõi bằng các tiêu chí chuyên môn cụ thể.

Nhồi máu não và xuất huyết não là những ví dụ cho thấy yêu cầu phân định vai trò phải hết sức rõ ràng. Đây đều là tình trạng cấp cứu, đòi hỏi người bệnh được đưa ngay tới cơ sở y tế có đủ khả năng chẩn đoán hình ảnh, hồi sức và điều trị chuyên khoa. Việc sử dụng bất cứ phương pháp nào không được làm chậm thời gian cấp cứu, bởi sự chậm trễ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng và khả năng phục hồi của người bệnh.

Khi tình trạng đã ổn định, tùy chỉ định và khả năng đáp ứng, một số phương pháp y học cổ truyền có thể tham gia vào quá trình phục hồi chức năng, hỗ trợ cải thiện vận động, hạn chế co cứng và nâng cao khả năng sinh hoạt. Ngay cả ở giai đoạn này, người bệnh vẫn cần được đánh giá toàn diện, theo dõi diễn biến và điều chỉnh phương pháp theo từng thời điểm, thay vì áp dụng một liệu trình giống nhau cho mọi trường hợp.

Sốt xuất huyết Dengue cũng cần được nhìn nhận thận trọng. Người mắc bệnh phải được đánh giá dấu hiệu cảnh báo, theo dõi mạch, huyết áp, tình trạng cô đặc máu, tiểu cầu và nguy cơ sốc. Hướng dẫn có nội dung về y học cổ truyền không có nghĩa người bệnh có thể tự mua thuốc hoặc dùng thảo dược tại nhà thay cho việc thăm khám và theo dõi y tế. Việc sử dụng không đúng có thể che lấp triệu chứng, ảnh hưởng chức năng gan, thận hoặc làm tăng nguy cơ chảy máu.

Đối với đái tháo đường type 2, mục tiêu điều trị không chỉ là giảm đường huyết mà còn phải kiểm soát huyết áp, rối loạn lipid máu và phòng ngừa biến chứng. Nếu phối hợp thuốc cổ truyền, bác sĩ cần biết rõ các thuốc hóa dược người bệnh đang sử dụng để theo dõi nguy cơ hạ đường huyết và những tương tác có thể xảy ra. Người bệnh không được tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc đang dùng sau khi chuyển sang sử dụng thêm sản phẩm từ dược liệu.

Vấn đề tương tác thuốc đặc biệt đáng lưu ý vì phần lớn người mắc bệnh mạn tính phải điều trị kéo dài, thậm chí sử dụng nhiều thuốc cùng lúc. Một số dược liệu có thể làm thay đổi tác dụng của thuốc chống đông, thuốc hạ đường huyết, thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc ảnh hưởng đến chức năng gan, thận. Bởi vậy, hồ sơ điều trị cần ghi nhận đầy đủ thuốc cổ truyền, thuốc hóa dược, dược liệu và thực phẩm bảo vệ sức khỏe mà người bệnh đang dùng.

Cùng với đó là yêu cầu kiểm soát nguồn gốc, chất lượng, liều lượng và quy trình bào chế thuốc cổ truyền. Cơ sở khám, chữa bệnh cần có cơ chế theo dõi phản ứng có hại, đánh giá hiệu quả bằng các chỉ số khách quan và kịp thời xử trí khi xuất hiện bất thường. Cảm nhận “đỡ hơn” của người bệnh là thông tin cần ghi nhận, nhưng không thể thay thế hoàn toàn kết quả thăm khám, xét nghiệm và các thang điểm đánh giá phù hợp.

Để hướng dẫn đi vào thực tế, đội ngũ y, bác sĩ cần tiếp tục được đào tạo, cập nhật kiến thức và tăng cường hội chẩn giữa các chuyên khoa. Các cơ sở cũng phải xây dựng quy trình cấp cứu, chuyển tuyến, kiểm soát tương tác thuốc và báo cáo tai biến. Dữ liệu từ quá trình áp dụng cần được tổng hợp, đánh giá để làm căn cứ cho những lần cập nhật tiếp theo.

Việc ban hành Tập II là một bước tiến trong quá trình chuẩn hóa điều trị bằng y học cổ truyền và kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại. Song giá trị của tài liệu chỉ được thể hiện đầy đủ khi các phương pháp được sử dụng đúng người bệnh, đúng giai đoạn và trong điều kiện có thể kiểm soát an toàn.

Kết hợp Đông - Tây y không đơn thuần là đặt hai phương pháp cạnh nhau trong cùng một đơn thuốc. Đó phải là quá trình lựa chọn có căn cứ phần việc phù hợp nhất của mỗi hệ thống, dựa trên năng lực chuyên môn, bằng chứng và diễn biến thực tế, với mục tiêu cuối cùng là nâng cao hiệu quả điều trị và bảo vệ an toàn cho người bệnh.