Mối liên hệ thể bệnh Thuỷ đậu và hội chứng bệnh Thuỷ bào chẩn trong Y học cổ truyền

Thuỷ đậu là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do herpes zoster virus (HZV) thuộc họ herpeviridae cùng chủng varicella zoster virus (VZV- zona) gây ra. Sự lây truyền từ người sang người qua đường không khí gần (giọt bắn) hoặc đường tiếp xúc đụng chạm mầm bệnh rồi hít phải có khả năng lây 90% cho người chưa có miễn dịch thuỷ đậu. Bệnh Thủy đậu chủ yếu gặp ở trẻ em tuổi đi học, biểu hiện lâm sàng triệu chứng sốt, hắt hơi và gây tổn thương da dạng nốt phỏng. Đa số diễn biến lành tính. Ở người có suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh, thủy đậu có thể tiến triển nặng và có thể xuất hiện các biến chứng nội tạng như viêm phổi, viêm não, viêm cơ tim và thậm chí dẫn tới tử vong.

Hình ảnh thuỷ đậu

Thủy đậu thường ở trẻ em, tiến triển lành tính nên cách phân thể bệnh của YHHĐ là theo giai đoạn bệnh (thể thông thường) và thể có biến chứng (thể nặng).

Khi người nhiễm phải mầm bệnh herpes zoster virus, chúng nhân lên rất mạnh ở niêm mạc đường hô hấp - đây là khoảng thời gian ủ bệnh. Khi đủ số lượng, virus di chuyển đến các mô da gây viêm lớp tế bào đáy và gai tạo nốt dát đỏ, đồng thời người bệnh ngấy sốt hắt hơi sổ mũi. Khi da xuất hiện nốt dát mẩn đỏ, ngứa nhiều hơn đau và mọc những mụn nước to dần trở nên phồng rộp khoảng 5-10mm rải rác chủ yếu vùng ngực bụng mà không tụ lại chùm nho như bệnh zona, chân nốt phỏng giới hạn rõ bằng đường viền viêm đỏ. Mụn nước không bội nhiễm sẽ lõm ở giữa, xẹp dần và đóng vảy, bong vảy (mài) và để lại sang thương là vết sẹo lõm. Ở giai đoạn toàn phát, cơ thể có thể có mặt tất cả lứa tuổi của sang thương: dát mẩn đỏ, mụn nước phỏng, đóng vảy, bong mài và sẹo lõm. Virus HZV hoạt lực cao sẽ xâm nhập được vào các cơ quan khác (như phổi, não, tim) gây ra tổn thương được gọi là biến chứng. Lúc đó người bệnh thường sốt cao kéo dài kèm rối loạn chức năng cơ quan đích và có thể tử vong.

Bốn giai đoạn truyền nhiễm bệnh Thuỷ đậu tóm tắt như sau:

• Giai đoạn ủ bệnh: virus xâm nhập niêm mạc hô hấp và nhân lên,thường 14-17 ngày.
• Giai đoạn tiền triệu: thời gian virus di chuyển theo đường thần kinh ngoại biên đến mô da, gây viêm long đường hô hấp, dị cảm da 1-2 ngày trước khi xuất hiện sang thương nụm nước.
• Giai đoạn toàn phát: sốt kiểu virus từ 37,8°-39,4°C kéo dài 3 đến 5 ngày. Mô da xuất hiện dát đỏ ngứa, rải rác, rời nhau và tiến triển thành sẩn, rộp phỏng nước hình cầu chân viền đỏ kích thước nhỏ 5-10 mm. Khoảng 3-5 ngày ở giữa nốt phỏng lõm dần, dịch rút đi, sang thương xẹp để lại da nốt phỏng nhăn nhúm.
• Giai đoạn kết thúc: tổn thương khô nhanh và tạo thành vảy (mài), vảy này tự bong, để lại một sẹo lõm.

Theo Y học cổ truyền

Bệnh Thuỷ đậu YHHĐ được YHCT mô tả trong chứng Thuỷ bào chẩn (chẩn = sẩn, mụn nước mọc trên da). Sách y văn cổ “Y Thuyết” của Trương Quý Minh đời nhà Tống lý luận Thuỷ bào chẩn truyền biến (truyền nhiễm) theo Ôn bệnh mùa Đông mạt Xuân sơ (bệnh lây virus đường hô hấp cuối đông đầu xuân): “Thuỷ bào chẩn là bệnh nông nhẹ thường ở phần Vệ và Khí; khi vào đến Dinh mới phát ban và hình thành chẩn dưới dạng thuỷ bào rải rác khắp châu thân; bệnh rất hiếm gặp ở Huyết phận nên tàn phá tạng phủ (tức biến chứng YHHĐ) coi như không đáng kể. Chứng bệnh này thường gặp trẻ nhỏ, nhanh khỏi, ít nguy hại nhưng qua nhiều thập niên thiên quý ai từng mắc Thuỷ bào chẩn sẽ tái hiện bằng chứng bệnh Xà xuyến sang”.

Thuỷ bào chẩn còn có các tên gọi: Thuỷ sang (sang = da, mụn nước trên da), Thuỷ hoa hoặc Thuỷ hoa nhi (nhiều mụn nước đa lứa tuổi tạo ra các sang thương trên da như gấm hoa nước = Thuỷ hoa); trong dân gian gọi là Phỏng rạ, Trái rạ do thuỷ bào ngứa râm ran như bị vướng vào rơm rạ, đốt rạ lấy tro bôi thoa sẽ nhanh hết (virus HZV kích ứng ánh sáng nên màu tối sang thương sẽ làm hoạt lực virus yếu đi).

Cơ chế bệnh sinh của Thuỷ bào chẩn: do thời độc tà Ôn bệnh Phong nhiệt xâm phạm vào Phế qua ngả đạo khí và đường khai khiếu (mũi - hầu). Tà và Vệ khí giao tranh phạm lạc thuỷ Tam tiêu sinh ra bóng nước. Trên lâm sàng sự giằng co chính khí và tà khí làm Phế không tuyên phát nổi sinh ra các mụn nước có chân viền đỏ luôn kèm hắt hơi sổ mũi. Trường hợp giao tranh tà mạnh Vệ khí yếu: tà độc cậy Nhiệt trường (sốt kéo dài) Phong mạnh sẽ xâm phạm vào được Huyết phận gây tổn thương Tỳ dương. Tỳ dương khuy tổn không tẩy được Thấp, Thấp đưa tà theo lạc thuỷ Tam tiêu đi tràn lan mà huỷ hoại các tạng phủ khác (biến chứng của YHHĐ), lúc này YHCT mô tả theo chứng mới không còn chứng bệnh “nhanh khỏi, ít nguy hại” nữa.

Các bệnh cảnh chứng Thuỷ bào chẩn theo YHCT:

Ôn Phong rối loạn lạc thuỷ Tam tiêu tạo ra bào chẩn

Lúc bắt đầu sổ mũi, hắt hơi. Vài ngày sau thì xuất hiện rải rác những nốt đỏ ở ngực bụng, khi phồng rộp thành thuỷ hoa (bào chẩn) thì lan ra khắp tay chân. Bào chẩn hình bầu dục to dần không đều nhau tích Thuỷ thấp bên trong, chân có viền đỏ do bào chẩn có tuổi khác nhau (nốt này mọc, nốt khác chân viền bớt đỏ đang lõm xuống tạo vảy hoặc bong mài).

Thấp nhiệt xâm phạm bào chẩn (sang thương bị bội nhiễm)

Các bào chẩn không lõm xẹp tạo vảy mà bị đục nhanh, căng vỡ và hoá nùng mủ. Các mủ bào chẩn này rất khó đóng mài bong và để lại ngấn tiết co kéo (sẹo xấu).

Độc tà vào được Huyết phận tàn phá tạng phủ

Thuỷ hoa mọc dầy, sắc tím tối, màu nước đục, xung quanh nốt thuỷ đậu màu đỏ sẫm, sốt cao phiền khát không dứt, mặt đỏ, môi hồng, niêm mạc miệng có những nốt phỏng, rêu luỡi vàng, chất lưỡi đỏ.

Độc tà di trú vào Can kinh, Tỳ kinh tồn lưu (giai đoạn tà biến hoá không triệu chứng)

Lúc bắt đầu đóng mài là giai đoạn tà di trú (không phải truyền kinh vì không thể hiện chứng bệnh trên lâm sàng). Tuỳ cơ địa và thể chất người bệnh, tà sẽ di trú tồn lưu ở kinh Can hay Tỳ. Gặp người dễ kích động, kích thích (tăng động), tà sẽ tồn lưu ở kinh Can; nếu người có rối loạn tiêu hoá tà di trú về kinh Tỳ. Sự di trú này có thể chuyển qua chuyển lại tuỳ theo tình chí hoặc Chính khí vì trẻ đang trong giai đoạn phát triển chưa hoàn thiện thiên quý. Thường chỉ khi cơ thể người bệnh ở thời khắc nguy nan thiên quý (giai đoạn thay đổi sinh lý lứa tuổi) thì sự trỗi dậy của ôn tà mới đủ mạnh tạo sinh chứng bệnh mới: chứng Xà xuyến sang (bệnh Giời leo).

Mối liên hệ giai đoạn bệnh Thuỷ đậu và các giai đoạn Ôn bệnh theoYHCT

Các giai đoạn của bệnh Thuỷ đậu YHHĐ và Thuỷ bào chẩn YHCT

Nhận xét: Bốn giai đoạn bệnh truyền nhiễm zona thần kinh YHHĐ và ôn bệnh uất tồn Xà xuyến sang không có sự khác biệt về triệu chứng và thời gian mang ý nghĩa thống kê (p< 0,05).

Bệnh cảnh biến chứng được YHCT xếp trong chứng bệnh khác. Tà di trú uất tồn Can kinh, Tỳ kinh sinh tổn thương khác nên YHCT cũng xếp vào chứng bệnh khác.

Tóm tắt các thể bệnh Thuỷ đậu YHHĐ và hội chứng bệnh Thuỷ bào chẩn YHCT

Nhận xét: Bốn bệnh cảnh của YHHĐ có mối tương đồng với bốn hội chứng bệnh của YHCT có ý nghĩa thống kê (p<0,05).

Kết luận: Thuỷ đậu là bệnh truyền nhiễm lây theo đường hô hấp. Bệnh thường mắc tuổi trẻ, diễn biến hiếm khi nặng nên sách cổ YHCT chia làm 4 hội chứng bệnh: hội chứng Phong ôn sinh Thuỷ bào chẩn tương ứng 4 giai đoạn của YHHĐ không bội nhiễm và không biến chứng. Hội chứng bệnh Độc tà phá Huyết là bệnh cảnh nặng buộc phải phối hợp YHHĐ. Hội chứng bệnh Di trú tồn lưu là giai đoạn tiềm tàng không triệu chứng chỉ theo dõi nhằm phòng tránh phát bệnh zona (tránh stress và suy giảm miễn dịch nhất là giai đoạn thay đổi sinh lý lứa tuổi).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Y tế. https://phacdodieutri.com/benh-thuy-dau/ 02/02/2021.
2. Whitley R.J. Varicella-Zoster Virus Infection. In Kasper D.L. and Fauci A.S. (eds.) Harrison’s Infectious Diseases. McGraw-Hill Company, 2010; pp740-745.
3. Nguyễn Chí Thanh, Trương Quốc Công (2023), Mối liên quan thể bệnh Guilline Baré và chứng Nuy hướng thượng của YHCT. Tạp chí Sức khoẻ Việt kỳ 3.2023.

Tác giả:

Nguyễn Chí Thanh

Thạc sĩ Bác sĩ Y học cổ truyền

Giảng viên Khoa Y Học Cổ Truyền, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh.

Trương Quốc Công

Sinh viên Y6, Khoa Y Học Cổ Truyền, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh.