Phàm Lệ: Bản Tuyên Ngôn Về Triết Lý Y Học Của Đại Danh Y Thiền Sư Tuệ Tĩnh

I. PHÀM LỆ

1. Sách này lấy Nội kinh làm cương chỉ về cách xét bệnh và tìm nguyên nhân bệnh, lấy Bản thảo cương mục là chính tông để khảo dược tính và kê cứu các vị thuốc chữa bệnh. Lại tìm trích các phương kinh nghiệm của các y gia trong nước hễ có sản sinh được thứ gì đều góp nhặt hết. Và còn tìm các phương gia truyền xa gần, bí truyền xưa nay, hễ nghe tin ai có thì chẳng quản công lao hay tốn kém, lặn lội tìm đến tận nơi lấy cho kỳ được, đem về dùng thử, tháng ngày tích lũy không ngờ đã được tới 500 phương; có cái kỳ diệu chuyển họa làm phúc, cứu tử hoàn sinh, không nỡ cất giấu, đem in thành sách ngõ hầu làm trọn đạo lành..

2. Tên các vị thuốc trong sách này theo các tiên hiền gọi còn có nhiều chỗ lẫn lộn tên này ra tên kia, nhập nhằng sai suyễn. Nay khảo cứu theo sách Tập giải về chứng loại, tên gọi và khí vị khác nhau, hình thái và dược tính cũng trái nhau. Nếu nói rằng đã đủ và đúng thì sợ chưa được, nhưng quen dùng đã lâu, trị bệnh đã nhiều, nên không dám sửa chữa, miễn đủ mách bảo cho người là được, nên hãy tạm để vậy cứ chép đủ các khoa, các loại, xem như sương mùa thu và tuyết mùa đông chẳng khác xa nhau cho lắm.

3. Trong sách có chép "kinh trị" và "truyền trị": Kinh trị góp nhặt các phương đã kinh nghiệm; Truyền trị là thu thập các phương do các nhà truyền miệng. Dù trong đó có một đôi vị thuốc Bắc cũng như mái chèo của thuyền, tay lái của xe, các vị ấy cũng là những giống thường có, nên không bỏ được.

4. Tiếp sau mỗi môn có để trống mấy trang là muốn đợi các bậc quân tử sau này, hoặc ai có phương gì lạ, thuốc hay, thì bổ sung vào, để việc cứu chữa bệnh tật được rộng rãi hơn.

5. Sách này là phương thuốc giản tiện, lý luận thông thường, ý muốn các nhà nho trong hương thôn, các sư sãi ở chùa chiền, chỉ xem qua một lời là đủ rõ được bệnh, chỉ cho một thứ thuốc mà giảm được thể bệnh, mới hay là trông hẹp mà ý rộng, giản tiện và cô đọng. Còn như các bậc tài giỏi, các vị danh sư thuốc Bắc thì cũng không phải nhọc mắt xem đến.

(Khắc theo bản của Vương Thiên Trí, Chiêm sự viện tại gia ở xã Liễu Chàng).

Đọc kỹ Phàm lệ trong cuốn Tuệ Tĩnh Toàn Tập, điều gây kinh ngạc không phải chỉ là một lời tựa cho cuốn sách, mà là một bản tuyên ngôn về triết lý y học của Đại danh y Thiền sư Tuệ Tĩnh. Chỉ hơn một nghìn chữ nhưng gần như đã chứa đựng toàn bộ tư tưởng học thuật, đạo đức nghề y, phương pháp nghiên cứu khoa học, tinh thần dân tộc và lý tưởng Bồ Tát của một nhà sư hành đạo bằng y học. Nếu phân tích sâu, có thể thấy Phàm lệ để lại ít nhất 10 giá trị lớn, đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự

Đại Danh Y Thiền sư Tuệ Tĩnh

II. 10 giá trị lớn Đại Danh Y Thiền sư Tuệ Tĩnh để lại qua Phàm Lệ

1. Một phương pháp nghiên cứu khoa học rất hiện đại

Ngay câu mở đầu, Tuệ Tĩnh viết:

"Lấy Nội kinh làm cương chỉ... lấy Bản thảo cương mục làm chính tông... lại tìm trích các phương kinh nghiệm...”. Ba câu ngắn này đã hình thành một mô hình nghiên cứu, có thể xem đây là hình thức sơ khai của cách tiếp cận gần với mô hình tích hợp nhiều nguồn bằng chứng trong y học hiện đại (Evidence-based Integration). Ông không tuyệt đối hóa bất kỳ nguồn tri thức nào. Thay vào đó ông kết hợp đồng thời:

• lý luận nền tảng (Nội kinh)
• tri thức dược học (Bản thảo)
• kinh nghiệm lâm sàng
• kinh nghiệm dân gian
• gia truyền
• thực nghiệm của chính mình.

Rất gần với triết lý của khoa học ngày nay: Không có bằng chứng nào đủ mạnh nếu đứng riêng lẻ. Muốn thành chân lý phải qua kiểm chứng nhiều tầng. Đặc biệt điều này được viết từ thế kỷ XIV.

2. Tuệ Tĩnh không tin mù quáng vào sách vở

Ông nói rất rõ: "Đem về dùng thử." Đây là câu có giá trị cực lớn.

Không phải: Có trong sách thì đúng. Mà là: Có trong sách cũng phải thử lại trên thực tế. Nói cách khác: Tri thức chỉ trở thành y học khi đã qua lâm sàng.

Điểm này có nhiều nét tương đồng với quan điểm nhận thức của khoa học hiện đại: Practice validates theory (Thực tiễn kiểm chứng lý luận) hay Clinical validatio (Kiểm chứng lâm sàng)

Dưới góc độ phương pháp luận, có thể nhận thấy cách tiếp cận của Tuệ Tĩnh phản ánh một logic hình thành tri thức rất gần với khoa học hiện đại: lý luận định hướng thực hành, còn thực hành là tiêu chuẩn để kiểm chứng, sàng lọc và hoàn thiện lý luận.

3. Tinh thần mở của một nhà khoa học chân chính

Ông viết: "Nếu nói rằng đã đủ và đúng thì sợ chưa được" Đây là câu cực kỳ đáng suy ngẫm. Một danh y nổi tiếng khắp cả nước, một người đã viết nên Nam dược thần hiệu nhưng vẫn nói: Tôi chưa chắc đã đúng hết. Đây chính là phẩm chất lớn nhất của khoa học không ai sở hữu chân lý, chỉ có con đường tiến gần hơn tới chân lý. Đây là tư tưởng rất gần với triết học khoa học hiện đại: Knowledge is always provisional (Tri thức luôn cần được bổ sung)

4. Một tinh thần truyền thừa hiếm thấy

Ông để trống nhiều trang cuối mỗi mục và nói: "Đợi người đời sau bổ sung." Điều này thể hiện một tư tưởng vô cùng lớn, ông không xem cuốn sách là kết thúc, ông xem nó là điểm khởi đầu. Nghĩa là: Y học không thuộc về cá nhân, Y học thuộc về cộng đồng, tri thức phải được truyền tiếp, không ai có quyền khép lại con đường học thuật.

Nhìn dưới góc độ phương pháp luận, tư tưởng này có nhiều điểm tương đồng với quan điểm phát triển tri thức mở của khoa học hiện đại, như Open Science và Living Textbook, trong đó tri thức luôn được cập nhật và hoàn thiện trên cơ sở những bằng chứng và kinh nghiệm mới.

5. Một tư tưởng y học dân tộc nhất quán

Tư tưởng "Nam dược trị Nam nhân" không phải là một nhận định đơn lẻ trong Phàm lệ, mà là quan điểm xuyên suốt trong toàn bộ sự nghiệp của Tuệ Tĩnh. Điều đó được thể hiện nhất quán qua ba phương diện: lựa chọn Nam dược làm nền tảng điều trị, xác lập đối tượng phục vụ là Nam nhân, và biên soạn Nam dược quốc ngữ phú nhằm phổ biến tri thức y học đến người Việt.

Tuy nhiên, tinh thần dân tộc của Tuệ Tĩnh không đồng nghĩa với sự bài xích y học bên ngoài. Ngay trong Phàm lệ, ông thừa nhận vẫn cần sử dụng một số vị thuốc Bắc khi thích hợp. Điều đó cho thấy mục tiêu cao nhất của ông không phải là phân biệt Nam hay Bắc, mà là lựa chọn những gì có lợi nhất cho người bệnh. Nam dược được ưu tiên vì phù hợp với điều kiện tự nhiên, con người và nguồn lực của Đại Việt, nhưng khi cần thiết vẫn tiếp thu tinh hoa y học bên ngoài. Đây là một tư duy vừa đề cao bản sắc dân tộc, vừa cởi mở trong tiếp nhận tri thức, phản ánh quan điểm y học thực tiễn và nhân văn của Thiền sư Tuệ Tĩnh.

Đó là: Độc lập học thuật nhưng không cô lập.

6. Tinh thần đại chúng, một tư tưởng y học vì cộng đồng

Một điểm đặc biệt trong Phàm lệ là Tuệ Tĩnh không biên soạn sách chỉ dành cho các danh y hay tầng lớp trí thức, mà chủ trương để nhà nho, người dân và cả tăng ni đều có thể đọc, học và vận dụng trong việc chữa những bệnh thông thường. Điều này phản ánh một quan niệm rất tiến bộ: tri thức y học không nên trở thành đặc quyền của một nhóm người, mà cần được phổ biến rộng rãi để phục vụ cộng đồng.

Trong bối cảnh thế kỷ XIV, khi tri thức chủ yếu được lưu truyền bằng Hán văn và giới hạn trong tầng lớp có học, quan điểm ấy mang ý nghĩa đặc biệt. Tuệ Tĩnh đã chủ động đưa y học đến gần người dân, giúp họ có cơ hội tiếp cận những hiểu biết cơ bản về bệnh tật và sử dụng dược liệu sẵn có để tự chăm sóc sức khỏe. Đây không chỉ là sự truyền bá kiến thức y học, mà còn là quá trình xã hội hóa tri thức y học, biến y học từ tài sản của một số ít thành nguồn lực phục vụ toàn xã hội.

Nhìn dưới góc độ phương pháp luận, Quan điểm phổ cập tri thức y học của Tuệ Tĩnh hơn 600 năm trước có nhiều điểm tương đồng với triết lý chăm sóc sức khỏe ban đầu (Primary Health Care) và y học vì cộng đồng trong y học hiện đại, khi việc nâng cao hiểu biết của người dân, tăng khả năng tự chăm sóc sức khỏe và đưa dịch vụ y tế đến gần cộng đồng được xem là nền tảng để cải thiện sức khỏe toàn dân. Mặc dù khác biệt về bối cảnh lịch sử và mô hình tổ chức, cả hai đều gặp nhau ở một nguyên lý cốt lõi: tri thức y học chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được chia sẻ rộng rãi và phục vụ lợi ích của cộng đồng.

7. Một tinh thần vô ngã của người tu hành

Điều gây ấn tượng nhất là câu: "Không nỡ cất giấu." Chỉ một câu ngắn nhưng phản ánh rõ nhân cách của Thiền sư Tuệ Tĩnh. Ông hoàn toàn có thể giữ bí quyết, truyền riêng hoặc sử dụng tri thức để tạo dựng danh lợi, nhưng ông đã lựa chọn in thành sách và phổ biến rộng rãi để nhiều người cùng sử dụng.

Dưới góc nhìn Phật học, hành động này có thể được xem là một biểu hiện của hạnh bố thí, đặc biệt là pháp thí theo nghĩa trao truyền tri thức vì lợi ích của cộng đồng. Tuệ Tĩnh không chỉ chia sẻ phương thuốc mà còn truyền lại phương pháp chữa bệnh, để tri thức tiếp tục được kế thừa và phát triển qua nhiều thế hệ.

Nếu pháp thí trong Phật giáo là trao truyền điều có ích để lợi người, thì việc công khai hóa toàn bộ tri thức y học thay vì giữ làm bí truyền chính là biểu hiện nổi bật của tinh thần ấy trong sự nghiệp của Thiền sư Tuệ Tĩnh.

8. Một tư tưởng từ bi rất sâu sắc

Câu "Cứu tử hoàn sinh" cho thấy đối với Thiền Sư Tuệ Tĩnh, chữa bệnh không đơn thuần là một nghề nghiệp mà trước hết là cứu người. Điều ông hướng tới không chỉ là điều trị bệnh tật mà còn là giảm bớt khổ đau cho con người. Dưới góc nhìn Phật học, tư tưởng này có thể được xem là một biểu hiện của tinh thần từ bi và Bồ Tát hạnh, trong đó việc chữa bệnh trở thành phương tiện phụng sự con người hơn là phương tiện mưu cầu danh lợi. Đối với một vị thiền sư như Tuệ Tĩnh, y học có thể được xem là phương tiện thực hành lòng từ bi và phụng sự chúng sinh

9. Tư duy “biến thông” trong cách nhận diện và sử dụng dược liệu

Một chi tiết đáng chú ý trong Phàm lệ là Tuệ Tĩnh thừa nhận tên gọi, hình thái, khí vị và dược tính của các vị thuốc có thể có sự khác biệt hoặc lẫn lộn qua quá trình truyền thừa. Điều này cho thấy ông không tiếp cận dược liệu một cách cứng nhắc theo danh xưng, mà luôn đặt trọng tâm vào sự phù hợp giữa vị thuốc, bệnh chứng và hiệu quả điều trị.

Nếu nhìn dưới ánh sáng Dịch học, cách tiếp cận này gợi liên hệ với tư tưởng biến thông: sự vật có thể thay đổi về hình thái, tên gọi hoặc hoàn cảnh sử dụng, nhưng người thầy thuốc cần nhận ra công năng cốt lõi và vận dụng linh hoạt để đạt mục tiêu điều trị. Đây cũng là nguyên lý quan trọng trong phép gia giảm phương thuốc: không giữ bài thuốc như một công thức bất biến, mà tùy chứng, tùy người, tùy thời, tùy địa để điều chỉnh, miễn sao bảo toàn được mục tiêu trị bệnh.

Vì vậy, thay vì xem “biến” là thay đổi tùy tiện, có thể hiểu đây là sự linh hoạt có nguyên tắc: biến đổi phương thuốc theo hoàn cảnh cụ thể nhưng không rời khỏi bệnh cơ, dược tính và hiệu quả lâm sàng.

10. Giá trị lớn nhất: Để lại một phương pháp hình thành tri thức y học

Nếu chỉ nhìn Nam dược thần hiệu như một bộ sách ghi chép các phương thuốc, chúng ta sẽ chưa thấy hết giá trị học thuật mà Thiền sư Tuệ Tĩnh để lại. Qua Phàm lệ, có thể nhận thấy điều ông truyền lại không chỉ là kết quả của quá trình nghiên cứu mà còn là chính phương pháp tạo lập tri thức y học.

Từ những phân tích trên, có thể thấy Tuệ Tĩnh đã đặt nền móng cho một hệ thống tư tưởng y học nhất quán, bao gồm: một phương pháp nghiên cứu dựa trên khảo cứu và kiểm chứng thực tiễn; một chuẩn mực đạo đức lấy cứu người làm mục đích; một tư duy khoa học coi thực tiễn là tiêu chuẩn kiểm chứng; một quan điểm y học dân tộc lấy Nam dược làm nền tảng nhưng không bài xích tinh hoa bên ngoài; một mô hình truyền thừa tri thức mở để hậu thế tiếp tục bổ sung và hoàn thiện; cùng một lý tưởng phụng sự con người của một người thầy thuốc.

Nói cách khác, Tuệ Tĩnh không chỉ để lại khoảng 500 phương thuốc, mà còn để lại phương pháp hình thành phương thuốc. Ông không chỉ truyền lại kinh nghiệm điều trị, mà còn truyền lại cách tư duy của người thầy thuốc trong việc quan sát, khảo cứu, kiểm chứng và tích lũy tri thức. Chính vì vậy, giá trị bền vững nhất của Nam dược thần hiệu không nằm ở số lượng bài thuốc được ghi chép, mà ở hệ thống phương pháp luận được gửi gắm trong từng lời của Phàm lệ.

Đó cũng là lý do vì sao, sau hơn sáu thế kỷ, những phương thuốc cụ thể có thể được bổ sung hoặc thay đổi, nhưng phương pháp tư duy mà Tuệ Tĩnh để lại vẫn giữ nguyên giá trị và tiếp tục gợi mở cho việc nghiên cứu, phát triển và hiện đại hóa y học cổ truyền Việt Nam.

III. Giá trị đối với y học hiện nay

Sau gần bảy thế kỷ, nhiều vị thuốc trong Nam dược thần hiệu có thể được nghiên cứu lại, một số bài thuốc có thể được gia giảm hoặc thay đổi theo bằng chứng hiện đại. Tuy nhiên, những nguyên lý cốt lõi mà Tuệ Tĩnh gửi gắm trong Phàm lệ vẫn giữ nguyên giá trị và thậm chí còn phù hợp với xu hướng phát triển của y học đương đại:

• Lấy lý luận làm nền tảng nhưng phải kiểm chứng bằng thực tiễn lâm sàng.
• Tôn trọng kinh nghiệm nhưng không thần thánh hóa kinh nghiệm.
• Tiếp thu tinh hoa bên ngoài nhưng phát triển trên nền tảng bản địa.
• Chia sẻ tri thức thay vì độc quyền tri thức.
• Đặt người bệnh làm trung tâm của mọi hoạt động y học.
• Không ngừng bổ sung, cập nhật và hoàn thiện tri thức y học qua các thế hệ.

Đó cũng chính là những nguyên tắc của y học dựa trên bằng chứng, khoa học mở và y học lấy người bệnh làm trung tâm ngày nay.

IV. Kết luận

Phàm lệ không đơn thuần là lời dẫn nhập cho một bộ sách thuốc, mà là di chúc học thuật và đạo đức của Đại danh y Thiền sư Tuệ Tĩnh gửi đến hậu thế. Trong từng dòng chữ đều hiện lên hình ảnh một vị thiền sư không xem y học là công cụ để tạo dựng danh tiếng, mà là phương tiện thực hành lòng từ bi; không xem tri thức là tài sản cá nhân, mà là của cải chung của dân tộc; không xem cuốn sách là điểm kết thúc, mà là khởi đầu cho một quá trình truyền thừa không ngừng.

Vì vậy, giá trị lớn nhất mà Tuệ Tĩnh để lại không chỉ là 500 phương thuốc. Nếu Nam dược thần hiệu là di sản về phương thuốc, thì Phàm lệ chính là di sản về tư tưởng. Gần bảy thế kỷ trước, Đại danh y Thiền sư Tuệ Tĩnh đã không chỉ để lại những bài thuốc cứu người, mà còn để lại một phương pháp nghiên cứu, một chuẩn mực đạo đức và một hệ giá trị dẫn đường cho nền y học Việt Nam. Đó là hệ tư tưởng lấy con người làm trung tâm, lấy thực tiễn làm thước đo, lấy dân tộc làm nền tảng và lấy lòng từ bi làm linh hồn của người thầy thuốc. Chính vì vậy, Phàm lệ của Đại Danh Y Thiền Sư Tuệ Tĩnh không chỉ thuộc về lịch sử mà còn thuộc về tương lai của nền y học Việt Nam.

TS.BS Phan Minh Đức

Phó chủ nhiệm Bộ môn YHCT trường ĐHYD ĐHQG Hà Nội

Chủ tịch hội đồng Viện nghiên cứu Y Dược học Tuệ Tĩnh

Chủ tịch chi hội Nam Y Viện nghiên cứu Y Dược học Tuệ Tĩnh