Cây gai cua – Dược liệu dân gian được dùng ở nhiều nước nhưng tiềm ẩn độc tính

Cây gai cua là gì?

Tên gọi khác: Cây mùi cua, cây cà dại hoa vàng, cây gai ma, cây lão thử lặc, cây cà gai

Tên khoa học: Argemone mexicana L.

Họ: Á phiện (Papaveraceae)

Theo các tài liệu dược liệu nước ngoài, toàn thân cây gai cua chứa các hoạt chất có tác dụng sát khuẩn, nhuận tràng, chống nấm, song cũng đồng thời tiềm ẩn độc tính nếu sử dụng không đúng cách.

Đặc điểm thực vật của cây gai cua

Thân cây

Cây gai cua là cây thân thảo nhỏ, cao trung bình từ 0,3 – 0,5m. Thân tròn, nhẵn, phân nhánh, màu xám lục và có nhiều gai nhọn mọc bên ngoài.

Lá

Lá mọc so le, xẻ thùy sâu, đầu thùy nhọn sắc như gai, không có cuống. Gốc lá có bẹ ôm thân, gân lá màu trắng rõ.

Hoa

Cây ra hoa từ tháng 3 đến tháng 5. Hoa màu vàng tươi, mọc đơn độc ở đầu cành, gồm 6 cánh mỏng, 3 lá đài, nhiều nhị ngắn, đầu nhụy có màu đỏ.

Quả

Quả nang, bên ngoài có nhiều gai dài. Bên trong chứa hạt màu đen, tròn, hơi dẹt. Khi chín, quả tự nứt vỏ, phát tán hạt xuống đất và mọc cây vào mùa sau.

Phân bố

Cây gai cua phân bố chủ yếu ở các khu vực châu Mỹ nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ngoài ra, cây cũng xuất hiện tại một số quốc gia như Mexico, Việt Nam.

Ở nước ta, cây thường mọc thành đám tại bãi đất trống, ven đường, sườn đồi, chân đê, phát triển mạnh ở nơi ẩm ướt, nhiều ánh sáng. Cây gặp nhiều tại đồng bằng và trung du Bắc Bộ, miền Trung có nhưng ít hơn.

Bộ phận dùng – thu hái – bảo quản

Bộ phận sử dụng: Rễ, thân, lá, quả và hạt

Thu hái: Quanh năm

Sơ chế: Rửa sạch, dùng tươi hoặc phơi khô

Bảo quản: Dược liệu khô cần để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc

Thành phần hóa học

Các nghiên cứu cho thấy, mỗi bộ phận của cây gai cua chứa những hoạt chất khác nhau, chủ yếu là alkaloid, bao gồm:

Toàn cây: Norsanguinarin, berberin, alocryptopin, chelerithrin, cryptopin, coptisin, protopin

Hạt: Tinh dầu, axit béo (oleic, linoleic), sanguinarin

Rễ: Protopin, cheleritrin, alocryptopin, berberin, sanguinarin

Tác dụng dược lý theo nghiên cứu

Hệ hô hấp: Cao chiết cồn 50° cho thấy có tác động lên hệ hô hấp ở động vật thí nghiệm

Kháng khuẩn: Có khả năng ức chế một số chủng vi khuẩn và siêu vi

Hệ sinh dục: Alkaloid chiết từ hạt có thể ức chế quá trình sinh tinh trên động vật thí nghiệm

Diệt nấm: Có tác dụng với một số chủng nấm gây bệnh trên thực vật

Công dụng trong y học dân gian các nước

Tại Ấn Độ

Dùng trong điều trị:

• Bệnh ngoài da mạn tính
• Phù, vàng da
• Táo bón
• Rắn độc cắn
• Bệnh lậu, nói ngọng

Tại Nepal

• Rễ: hạ sốt
• Nhựa cây: sát trùng vết thương, chữa đục thủy tinh thể
• Quả xanh: trị bỏng
• Hạt: chữa eczema

Tại Haiti

• Lá dùng trị ho, cảm cúm

Tại đảo Martinique

• Nhựa cây bôi trị bệnh da, chai chân, mụn cơm

Bài thuốc chữa bệnh sử dụng cây gai cua

• Chữa viêm nhiễm ngoài da: Lấy dầu chiết tách từ hạt gai cua bôi trực tiếp lên da.

• Chữa vàng da, phù: Giã nát thân cây, lấy phần nhựa mủ màu vàng bôi lên khu vực tổn thương.

• Điều trị chứng nói ngọng: Lấy nhựa mủ của thân cây nhỏ vào lưỡi mỗi ngày 1 lần, mỗi lần 1-2 giọt. Dùng liên tục 3 – 4 tháng để thấy được hiệu quả.

• Điều trị bệnh lậu: Lấy 250g rễ khô của cây càng cua đem sắc với 2 lít nước cho cạn còn 1 lít. Mỗi ngày uống 2 lần, mỗi lần từ 10 – 15ml. Theo y học cổ truyền Ấn Độ, phụ nữ bị bệnh lậu có thể kết hợp dùng thêm dung dịch nước cốt lá cây gai cua tươi và dịch ép từ lá Aristolochia với tỷ lệ 1:1 làm thuốc bôi vào âm đạo.

• Giải độc do rắn cắn: Lấy toàn cây giã lấy nước uống , bã dùng đắp bên ngoài vết rắn cắn. Hoặc dùng toàn cây gai cua tán bột mịn, mỗi ngày lấy 10g pha với nước đun sôi để nguội uống trước khi đi ngủ trong 3 ngày liên tiếp.

• Giảm sốt: Người trưởng thành mỗi lần lấy 15g rễ cây gai cua sắc uống, ngày 2 lần. Trẻ em dưới 15 tuổi dùng liều bằng nửa người lớn.

• Chữa bệnh đục thủy tinh thể: Lấy nhựa thân cây nhỏ vào mắt mỗi ngày 1 – 2 lần.

• Chữa vết đứt, tổn thương hở ngoài da: Lấy nhựa cây bôi vào để sát trùng

• Trị bỏng: Giã nát quả xanh đắp lên khu vực bị bỏng

• Điều trị bệnh eczema: Lấy hạt cây gai cua giã nát. Sau đó trộn chung với một ít mù tạt bôi lên da.

• Chữa ho, cảm cúm: Hái lá tươi nấu nước đặc uống để trị ho hoặc cải thiện các dấu hiệu bệnh cảm cúm.

• Trị chai chân, mụn cơm: Lấy nhựa cây bôi vào chỗ cần điều trị

Cách dùng – liều lượng

Dược liệu được dùng dưới các dạng:

Bôi, đắp ngoài da

Sắc uống

Tán bột uống

Liều lượng phải điều chỉnh theo từng bệnh và thể trạng, tuyệt đối không tự ý dùng.

Độc tính và cảnh báo quan trọng

Các tài liệu y học đều khẳng định: cây gai cua có độc, đặc biệt khi sử dụng đường uống hoặc kéo dài. Việc dùng sai liều có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe.

Lưu ý quan trọng:

Các bài thuốc từ cây gai cua chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian của một số quốc gia. Tại Việt Nam, cây gai cua chưa được sử dụng chính thức làm thuốc, vì vậy người bệnh không nên tự ý áp dụng khi chưa có tư vấn của thầy thuốc có chuyên môn.

Cây gai cua là dược liệu được sử dụng ở một số nước với nhiều công dụng đáng chú ý, song cũng tiềm ẩn độc tính và rủi ro cao. Trong bối cảnh y học hiện đại và y học cổ truyền ngày càng đề cao tính an toàn, người dân cần tỉnh táo, chọn lọc thông tin, không truyền miệng hay áp dụng tùy tiện các bài thuốc chưa được kiểm chứng tại Việt Nam./.