Cây thuốc Nam quanh ta: “Kho báu” bị lãng quên trong đời sống hiện đại

Trong nhiều gia đình Việt, những cây như tía tô, rau má, diếp cá, sài đất… từng là “tủ thuốc xanh” quen thuộc. Chỉ cần vài nắm lá trong vườn, người dân có thể nấu nước giải cảm, thanh nhiệt hoặc chữa những bệnh thông thường.

Cây tía tô.

Kho tri thức dân gian giàu giá trị

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú. Nhiều loài cây quen thuộc trong đời sống hằng ngày không chỉ là thực phẩm mà còn là vị thuốc quý.

Từ hàng trăm năm trước, danh y Tuệ Tĩnh đã tổng kết tri thức dân gian và hệ thống hóa trong các tác phẩm y học nổi tiếng như Nam dược thần hiệu hay Hồng nghĩa giác tư y thư. Trong các y thư này, ông ghi chép hàng trăm vị thuốc Nam và bài thuốc trị bệnh phổ biến dựa trên dược liệu bản địa.

Theo các tài liệu nghiên cứu, phần lớn các bài thuốc mà Tuệ Tĩnh xây dựng đều sử dụng cây cỏ sẵn có ở khắp các vùng quê Việt Nam. Điều này cho thấy tri thức y học cổ truyền của người Việt từ rất sớm đã gắn chặt với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và môi trường sống.

Chính vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng cây thuốc Nam không chỉ là nguồn dược liệu mà còn là một phần di sản văn hóa của y học dân tộc.

Các nghiên cứu gần đây cho thấy y học cổ truyền vẫn có vai trò đáng kể trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Một nghiên cứu tại Hà Nam năm 2023 cho thấy 56,9% người dân đã sử dụng phương pháp y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe trong vòng một năm, trong đó thuốc sắc và xoa bóp bấm huyệt là hai phương pháp phổ biến nhất.

Một khảo sát khác cũng ghi nhận 86,9% hộ gia đình từng sử dụng y học cổ truyền trong ba năm gần đây, phần lớn để điều trị các bệnh mãn tính hoặc bệnh thông thường.

Ở góc độ điều trị, một nghiên cứu tại cơ sở y tế cho thấy 88% bệnh nhân cải thiện sức khỏe sau khi sử dụng thuốc y học cổ truyền hoặc phương pháp kết hợp.

Những con số này cho thấy dù hệ thống y học hiện đại phát triển mạnh, người dân vẫn duy trì niềm tin nhất định vào các phương pháp trị liệu truyền thống.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), y học cổ truyền hiện được sử dụng ở nhiều quốc gia và 40–90% dân số tại các nước thành viên có sử dụng ở những mức độ khác nhau.

Điều này cho thấy xu hướng quay lại với các phương pháp chăm sóc sức khỏe tự nhiên đang ngày càng phổ biến trên toàn cầu.

Cây mã đề.

Cây thuốc quen thuộc – vị thuốc quý

Nhiều lương y cho biết các cây thuốc Nam phổ biến quanh nhà có thể hỗ trợ điều trị nhiều bệnh thông thường nếu được sử dụng đúng cách. Ví dụ:

Tía tô: thường được dùng trong các bài thuốc giải cảm, giúp ra mồ hôi và giảm triệu chứng cảm lạnh.

Rau má: có tác dụng thanh nhiệt, hỗ trợ giải độc và cải thiện tuần hoàn.

Diếp cá: được sử dụng trong các bài thuốc thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu viêm.

Sài đất: thường dùng trong các bài thuốc trị rôm sảy và một số bệnh ngoài da.

Theo các lương y, điểm đặc biệt của thuốc Nam là phần lớn dược liệu có nguồn gốc từ cây cỏ quen thuộc, dễ trồng và ít tốn kém. Đây chính là lợi thế lớn so với nhiều loại dược liệu nhập khẩu.

Tuy nhiên, việc sử dụng cây thuốc Nam cũng cần có hướng dẫn của người có chuyên môn, bởi mỗi loại dược liệu có tính vị và liều lượng khác nhau.

Nguy cơ mai một tri thức thuốc Nam

Dù có giá trị lớn, tri thức về cây thuốc Nam trong dân gian đang đối mặt với nguy cơ mai một.

Nhiều người trẻ hiện nay ít biết đến các loại cây thuốc truyền thống, trong khi thói quen sử dụng thuốc tân dược ngày càng phổ biến. Bên cạnh đó, quá trình đô thị hóa khiến nhiều khu vực nông thôn mất dần những vườn cây thuốc vốn gắn bó với đời sống người dân.

Một số lương y cũng cho rằng nguồn dược liệu tự nhiên đang bị thu hẹp do khai thác quá mức hoặc do môi trường sống thay đổi.

Theo các chuyên gia, nếu không có những chương trình bảo tồn và phát triển dược liệu, nhiều cây thuốc Nam quý có thể bị thất truyền.

Trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe bằng thảo dược ngày càng tăng, nhiều nhà khoa học cho rằng Việt Nam có cơ hội lớn để phát triển ngành dược liệu.

Thực tế, nhiều quốc gia đã xây dựng ngành công nghiệp dược liệu dựa trên tri thức y học cổ truyền. Điều này không chỉ góp phần bảo tồn tri thức bản địa mà còn tạo ra giá trị kinh tế lớn.

Đối với Việt Nam, việc phát triển dược liệu cần gắn với ba yếu tố: Bảo tồn nguồn gen cây thuốc. Chuẩn hóa vùng trồng dược liệu. Kết hợp nghiên cứu khoa học với tri thức dân gian

Nếu được đầu tư đúng hướng, cây thuốc Nam không chỉ phục vụ chăm sóc sức khỏe mà còn có thể trở thành ngành kinh tế sinh học có giá trị cao.

Nhiều chuyên gia cho rằng việc khuyến khích người dân trồng một số cây thuốc Nam đơn giản trong vườn nhà là cách thiết thực để bảo tồn tri thức y học dân gian.

Những cây như tía tô, húng chanh, kinh giới, sả, gừng… vừa là gia vị quen thuộc vừa có thể trở thành vị thuốc hỗ trợ điều trị các bệnh thông thường.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng khuyến cáo người dân cần phân biệt rõ giữa việc sử dụng cây thuốc hỗ trợ sức khỏe và việc điều trị bệnh. Với các bệnh lý phức tạp, việc thăm khám tại cơ sở y tế vẫn là yếu tố quan trọng.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi xu hướng sống xanh và chăm sóc sức khỏe tự nhiên ngày càng được quan tâm, cây thuốc Nam có cơ hội trở lại đúng với giá trị vốn có.

Kho tàng tri thức về dược liệu của cha ông không chỉ là di sản văn hóa mà còn là nguồn lực quan trọng cho ngành y học cổ truyền Việt Nam. Việc gìn giữ và phát huy “tủ thuốc xanh” ấy không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn góp phần giữ gìn bản sắc của nền y học dân tộc.