Kết Hợp Y Học Hiện Đại Và Y Học Cổ Truyền Trong Chăm Sóc Người Cao Tuổi

Mục tiêu: Hệ thống hóa cơ sở tư tưởng, bằng chứng và chính sách về kết hợp y học hiện đại với y học cổ truyền trong chăm sóc người cao tuổi; phân tích yêu cầu an toàn, hiệu quả và tính liên tục của mô hình; đề xuất khung tích hợp 5K có khả năng áp dụng tại y tế cơ sở.

Phương pháp: Nghiên cứu tổng quan tường thuật có định hướng chính sách. Nguồn tư liệu gồm số liệu dân số chính thức, tài liệu của Tổ chức Y tế thế giới, các nghiên cứu tổng quan về đa bệnh lý và đa thuốc, tư liệu về tư tưởng Hồ Chí Minh, văn kiện của Đảng và văn bản quản lý nhà nước liên quan đến y học cổ truyền, chăm sóc sức khỏe nhân dân và già hóa dân số. Nội dung được phân tích theo bốn trục: nhu cầu sức khỏe; giá trị bổ sung của các hệ thống y học; quản trị an toàn; và tổ chức cung ứng dịch vụ.

Kết quả: Sự kết hợp chỉ tạo ra giá trị khi được tổ chức trên một chẩn đoán thống nhất, một kế hoạch chăm sóc cá thể hóa, phân định rõ chỉ định và giới hạn của từng phương pháp, quản lý thuốc chặt chẽ, theo dõi đầu ra chức năng và bảo đảm chuyển tuyến. Trên cơ sở đó, chuyên khảo đề xuất mô hình 5K gồm: Khám toàn diện; Kế hoạch cá thể hóa; Kết hợp có chỉ định; Kết nối liên tục; Kiểm chứng kết quả. Mô hình phù hợp với định hướng chăm sóc tích hợp lấy người cao tuổi làm trung tâm và có thể triển khai theo mạng lưới bệnh viện - y tế cơ sở - gia đình - cộng đồng.

Kết luận: Kết hợp y học hiện đại với y học cổ truyền trong chăm sóc người cao tuổi không phải là phép cộng kỹ thuật mà là quá trình tích hợp có quản trị. Ưu tiên chính sách cần tập trung vào chuẩn hóa hướng dẫn, đào tạo liên ngành, nghiên cứu dựa trên bằng chứng, thanh toán theo giá trị và thí điểm mô hình 5K tại tuyến cơ sở, trong đó an toàn người bệnh và duy trì chức năng là các tiêu chí trung tâm.

Từ khóa: già hóa dân số; người cao tuổi; y học cổ truyền; y học hiện đại; chăm sóc tích hợp; phục hồi chức năng; mô hình 5K.

ABSTRACT

Background: Population ageing is accompanied by a growing burden of noncommunicable diseases, multimorbidity, functional decline and long-term care needs. Fragmented, disease-oriented services are insufficient to preserve intrinsic capacity, independence and quality of life in older people. Viet Nam has important ideological, policy and practice foundations for integrating modern medicine, traditional medicine, rehabilitation and social care.

Objective: To synthesize the conceptual, evidentiary and policy foundations for integrating modern and traditional medicine in older-person care; examine the requirements for safety, effectiveness and continuity; and propose a 5K framework suitable for primary and community care.

Methods: A policy-oriented narrative review was conducted using official demographic statistics, World Health Organization documents, reviews on multimorbidity and polypharmacy, writings on Ho Chi Minh's health-care thought, Party documents and relevant state regulations. Evidence was organized across four domains: health needs, complementary clinical value, safety governance and service delivery.

Results: Integration is meaningful only when it is based on a unified diagnosis, a personalized care plan, clearly defined indications and limitations, rigorous medication management, functional outcome monitoring and appropriate referral. The proposed 5K framework consists of Comprehensive assessment, Personalized planning, Indication-based integration, Continuous connection and Outcome verification. It is aligned with person-centred integrated care and can be implemented through coordinated networks linking hospitals, primary care, families and communities.

Conclusion: Integrating modern and traditional medicine for older people is a governed clinical process rather than a mechanical combination of techniques. Policy priorities should include standardized guidance, interprofessional training, evidence-based research, value-oriented payment and pilot implementation of the 5K framework, with patient safety and functional ability as core outcomes.

Keywords: population ageing; older people; traditional medicine; modern medicine; integrated care; rehabilitation; 5K framework.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Già hóa dân số là thành quả của phát triển kinh tế - xã hội, giảm tử vong và tiến bộ trong chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, quá trình này làm thay đổi căn bản mô hình bệnh tật và nhu cầu dịch vụ y tế. Kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 cho thấy Việt Nam có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên; chỉ số già hóa đạt 60,2%, tăng 11,4 điểm phần trăm so với năm 2019 [1]. Quy mô dân số cao tuổi tăng nhanh trong khi thời gian chuyển từ xã hội “già hóa” sang xã hội “già” tương đối ngắn, tạo sức ép đồng thời lên hệ thống y tế, an sinh xã hội, gia đình và cộng đồng.

Thách thức quan trọng không chỉ là số người cao tuổi tăng mà còn là sự tích tụ đa bệnh lý, suy giảm chức năng và nhu cầu chăm sóc dài hạn. Một người có thể đồng thời mắc tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi mạn tính và thoái hóa cơ - xương - khớp; kèm suy giảm thị lực, thính lực, trí nhớ, giấc ngủ hoặc khả năng vận động. Việc sử dụng nhiều thuốc làm tăng độ phức tạp của điều trị, nguy cơ tương tác, phản ứng có hại, té ngã và không tuân thủ [2,3]. Vì vậy, kết quả chăm sóc không thể chỉ đo bằng kiểm soát một chỉ số sinh học, mà phải bao gồm khả năng đi lại, sinh hoạt hằng ngày, giao tiếp, trạng thái tinh thần, mức độ độc lập và gánh nặng của người chăm sóc.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) chuyển trọng tâm chăm sóc người cao tuổi từ “điều trị từng bệnh” sang duy trì năng lực nội tại và khả năng hoạt động thông qua mô hình Integrated Care for Older People - ICOPE [4-6]. Cách tiếp cận này đòi hỏi đánh giá đa chiều, xây dựng kế hoạch cá thể hóa, phối hợp y tế với chăm sóc xã hội và cung ứng dịch vụ gần cộng đồng. Đây cũng là không gian phù hợp để phát huy có chọn lọc thế mạnh của y học hiện đại, y học cổ truyền (YHCT), phục hồi chức năng và các can thiệp về dinh dưỡng, vận động, tâm lý - xã hội.

Tại Việt Nam, kết hợp Đông y với Tây y là định hướng xuyên suốt từ tư tưởng Hồ Chí Minh đến chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và thực hành vẫn còn: quy trình phối hợp chưa đồng đều; bằng chứng đối với từng chỉ định còn khác nhau; quản lý tương tác thuốc - dược liệu chưa đầy đủ; tiêu chí đánh giá thường thiên về triệu chứng và số lượng kỹ thuật; sự liên thông giữa bệnh viện, tuyến cơ sở và gia đình còn hạn chế. Do đó, cần một khung tích hợp vừa kế thừa giá trị dân tộc, vừa tuân thủ khoa học, an toàn và có khả năng đo lường.

Chuyên khảo nhằm: (1) phân tích nhu cầu chăm sóc tích hợp trong bối cảnh già hóa dân số; (2) làm rõ cơ sở tư tưởng, chính sách và nguyên tắc chuyên môn của kết hợp y học; (3) đề xuất mô hình 5K và bộ chỉ số bước đầu để tổ chức, thí điểm và đánh giá tại Việt Nam.

2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế dưới dạng tổng quan tường thuật có định hướng chính sách. Đây không phải là tổng quan hệ thống và không nhằm ước lượng gộp hiệu quả của một kỹ thuật điều trị cụ thể. Phương pháp được lựa chọn để tích hợp ba nhóm tri thức có tính chất khác nhau: bằng chứng y học và lão khoa; tư tưởng và định hướng chính trị; văn bản quản lý và tổ chức hệ thống.

2.2. Nguồn tư liệu và phạm vi phân tích

Tư liệu được chọn từ: (i) báo cáo dân số chính thức của cơ quan thống kê Việt Nam; (ii) hướng dẫn và khung triển khai ICOPE của WHO; (iii) nghiên cứu tổng quan liên quan đến đa thuốc, rà soát thuốc và kết quả lâm sàng ở người cao tuổi; (iv) tư liệu chính thống về tư tưởng Hồ Chí Minh đối với xây dựng nền y học Việt Nam; (v) Nghị quyết số 20-NQ/TW, Kết luận số 86-KL/TW, Nghị quyết số 72-NQ/TW và các kế hoạch, hướng dẫn chuyên môn liên quan [7-13].

Phân tích tập trung vào chăm sóc người từ 60 tuổi trở lên, ưu tiên các bối cảnh bệnh mạn tính đã ổn định, suy giảm chức năng, phục hồi sau giai đoạn cấp và quản lý sức khỏe tại cộng đồng. Các tình trạng cấp cứu, bệnh tiến triển nhanh hoặc cần điều trị đặc hiệu được xem là phạm vi phải ưu tiên quy trình của y học hiện đại và hệ thống chuyển tuyến.

2.3. Khung tổng hợp

Tư liệu được mã hóa theo bốn trục: (1) nhu cầu sức khỏe và chức năng của người cao tuổi; (2) giá trị bổ sung và giới hạn của từng hệ thống y học; (3) quản trị an toàn, thuốc và chất lượng hành nghề; (4) tổ chức dịch vụ liên tục giữa các tuyến. Từ các điểm giao nhau của bốn trục, mô hình 5K được xây dựng như một khung thực hành và đánh giá ban đầu.

3. KẾT QUẢ TỔNG QUAN VÀ PHÂN TÍCH

3.1. Già hóa dân số đặt ra yêu cầu chuyển từ điều trị bệnh sang duy trì chức năng

Ở người cao tuổi, cùng một chẩn đoán có thể dẫn đến những hậu quả rất khác nhau tùy dự trữ sinh lý, dinh dưỡng, nhận thức, hoàn cảnh sống và mức hỗ trợ gia đình. Ngược lại, một biểu hiện như mệt mỏi, mất ngủ, chóng mặt hoặc giảm vận động có thể liên quan đến nhiều bệnh, tác dụng không mong muốn của thuốc, suy dinh dưỡng hoặc cô lập xã hội. Nếu chỉ tiếp cận theo từng chuyên khoa, người bệnh dễ nhận nhiều phác đồ song song nhưng thiếu một mục tiêu chăm sóc chung.

Đa thuốc là ví dụ điển hình. Số lượng thuốc không tự động đồng nghĩa với kê đơn không phù hợp, bởi nhiều người cao tuổi thực sự cần điều trị nhiều bệnh. Vấn đề là mỗi thuốc phải còn chỉ định, có lợi ích dự kiến vượt nguy cơ, không trùng lặp và phù hợp với mục tiêu của người bệnh. Các tổng quan gần đây cho thấy rà soát và giảm thuốc không cần thiết có thể cải thiện tính hợp lý của kê đơn, nhưng tác động lên các kết cục lâm sàng cứng chưa đồng nhất [2,3,14]. Điều này nhấn mạnh nhu cầu đánh giá cá thể, theo dõi sát và phối hợp liên ngành thay vì áp dụng một quy tắc giản đơn.

WHO định nghĩa chăm sóc tích hợp cho người cao tuổi theo hướng phát hiện sớm suy giảm năng lực nội tại, đánh giá sâu các miền vận động, nhận thức, dinh dưỡng, thị giác, thính giác, tâm lý, đồng thời nhận diện nhu cầu hỗ trợ xã hội [4-6]. Kế hoạch chăm sóc phải dựa trên điều người cao tuổi coi trọng và được thực hiện qua mạng lưới dịch vụ. Như vậy, mục tiêu “sống lâu” cần được chuyển thành “sống khỏe, sống chủ động và giảm thời gian lệ thuộc”.

3.2. Cơ sở tư tưởng Hồ Chí Minh: kết hợp để phục vụ nhân dân tốt hơn

Trong Thư gửi Hội nghị cán bộ y tế ngày 27-2-1955, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu định hướng xây dựng nền y học dựa trên ba nguyên tắc “khoa học, dân tộc và đại chúng”, đồng thời yêu cầu chú trọng nghiên cứu, phối hợp thuốc Đông và thuốc Tây [7]. Khi thăm Viện Đông y ngày 16-1-1961, Người tiếp tục nhấn mạnh thầy thuốc Tây cần học Đông y, thầy thuốc ta cần học thuốc Tây; ưu điểm của hai bên phải được quy tụ để chữa bệnh tốt hơn cho nhân dân [8].

Giá trị phương pháp luận của tư tưởng này nằm ở ba điểm. Thứ nhất, mục tiêu của kết hợp là lợi ích của người bệnh và nhân dân, không phải bảo vệ ranh giới của một trường phái. Thứ hai, kế thừa phải đi cùng nghiên cứu và khắc phục những điểm chưa khoa học. Thứ ba, kết hợp đòi hỏi đoàn kết đội ngũ và học hỏi lẫn nhau. Nhìn từ lão khoa hiện đại, đây chính là nền tảng của chăm sóc liên ngành: mỗi phương pháp được đặt đúng vị trí trong một mục tiêu chung, có kiểm chứng và có trách nhiệm.

Tư tưởng đó không khuyến khích sử dụng đồng thời càng nhiều kỹ thuật càng tốt. Trái lại, chữ “khoa học” đặt ra yêu cầu về chẩn đoán, bằng chứng, chuẩn hóa và đánh giá; chữ “dân tộc” đòi hỏi kế thừa tri thức, dược liệu và kinh nghiệm phù hợp với điều kiện Việt Nam; chữ “đại chúng” hướng hệ thống về khả năng tiếp cận, y tế cơ sở và sự tham gia của nhân dân. Ba nguyên tắc phải được vận dụng đồng thời để tránh hai cực: phủ nhận di sản YHCT hoặc tuyệt đối hóa kinh nghiệm chưa được kiểm chứng.

3.3. Sự phát triển của chủ trương và hành lang chính sách

Nghị quyết số 20-NQ/TW năm 2017 xác định phát triển nền y học Việt Nam khoa học, dân tộc và đại chúng; gắn kết YHCT với y học hiện đại, quân y với dân y; coi y tế dự phòng là then chốt và y tế cơ sở là nền tảng [9]. Kết luận số 86-KL/TW năm 2024 yêu cầu phát triển nền YHCT và Hội Đông y Việt Nam trong giai đoạn mới; Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1280/QĐ-TTg để tổ chức thực hiện [10,11].

Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9-9-2025 tiếp tục tạo bước chuyển quan trọng: từ tập trung khám chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh; chăm sóc sức khỏe toàn diện, liên tục theo vòng đời; thích ứng với già hóa dân số; phát triển lão khoa và phục hồi chức năng; phát huy thế mạnh YHCT, kết hợp với y học hiện đại và tăng cường quân - dân y [12]. Quyết định số 3991/QĐ-BYT ngày 29-12-2025 ban hành tập II hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh theo YHCT và kết hợp YHCT với y học hiện đại, góp phần chuẩn hóa thực hành [13]. Quyết định số 1250/QĐ-TTg ngày 9-7-2026 về kế hoạch thực hiện kết luận của lãnh đạo Đảng đối với phát triển ngành YHCT tiếp tục đặt ra nhiệm vụ tổ chức triển khai trong toàn hệ thống [15].

Chuỗi văn bản cho thấy định hướng kết hợp đã chuyển từ quan điểm chuyên môn thành chính sách hệ thống, bao gồm đào tạo, nghiên cứu, dược liệu, tổ chức mạng lưới, tài chính và quản lý chất lượng. Vấn đề trọng tâm hiện nay không còn là có kết hợp hay không, mà là kết hợp theo mô hình nào, ở chỉ định nào, do ai thực hiện, đo lường bằng tiêu chí gì và cơ chế nào bảo đảm an toàn.

3.4. Giá trị bổ sung và giới hạn của hai hệ thống y học

Y học hiện đại có ưu thế trong chẩn đoán xác định, cấp cứu, phẫu thuật, hồi sức, kiểm soát yếu tố nguy cơ và điều trị đặc hiệu dựa trên hướng dẫn. Các xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh và công cụ lượng giá giúp nhận diện bệnh, phân tầng nguy cơ và theo dõi tiến triển. Đây là nền tảng bắt buộc khi người cao tuổi có biểu hiện mới, dấu hiệu cảnh báo hoặc bệnh không ổn định.

YHCT có ưu thế tiềm năng trong cách tiếp cận toàn thể, coi trọng dự phòng, điều chỉnh lối sống, dưỡng sinh và một số phương pháp không dùng thuốc. Châm cứu, xoa bóp bấm huyệt, tập luyện, dưỡng sinh hoặc những can thiệp phục hồi phù hợp có thể được cân nhắc để hỗ trợ kiểm soát triệu chứng và chức năng trong một số bệnh mạn tính, với điều kiện có chỉ định, người thực hiện đủ năng lực và theo dõi an toàn. Thuốc cổ truyền và dược liệu có thể đóng vai trò điều trị hoặc hỗ trợ ở những phạm vi đã được hướng dẫn, nhưng cần quản lý như các sản phẩm có hoạt tính sinh học, không được mặc định là vô hại.

Giới hạn quan trọng của thực hành tích hợp là chất lượng bằng chứng không đồng đều giữa các phương pháp và chỉ định. Khó khăn về làm mù, chuẩn hóa kỹ thuật, lựa chọn nhóm chứng và sự khác biệt giữa bài thuốc cá thể hóa khiến kết quả nghiên cứu đôi khi khó so sánh. Vì vậy, quyết định lâm sàng cần dựa trên tổng hòa bằng chứng tốt nhất hiện có, kinh nghiệm chuyên môn, điều kiện thực tế và giá trị của người bệnh; đồng thời công khai mức độ chắc chắn của bằng chứng.

Tích hợp đúng phải tuân thủ bốn nguyên tắc: không trì hoãn chẩn đoán và điều trị đặc hiệu; không thay thế cấp cứu bằng phương pháp hỗ trợ; không phối hợp thuốc - dược liệu khi chưa đánh giá tương tác; không tiếp tục một can thiệp nếu không có lợi ích đo lường được hoặc xuất hiện nguy cơ. Đây là ranh giới bảo vệ tính khoa học và uy tín của cả hai nền y học.

3.5. Các nguy cơ cần quản trị trong chăm sóc tích hợp

Người cao tuổi có thay đổi dược động học, dược lực học, chức năng gan thận và dự trữ sinh lý; do đó dễ chịu tác động bất lợi từ thuốc và thủ thuật hơn người trẻ. Hồ sơ chăm sóc cần ghi đầy đủ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thuốc cổ truyền và dược liệu người bệnh đang dùng. Việc rà soát phải chú ý thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu, hạ đường huyết, tim mạch, an thần và những thuốc có khoảng điều trị hẹp.

Đối với thủ thuật, cần chuẩn hóa chỉ định, chống chỉ định, vô khuẩn, nhận diện biến cố và xử trí ban đầu. Với người suy yếu, loãng xương, rối loạn đông máu hoặc giảm cảm giác, cường độ và kỹ thuật phải được điều chỉnh. Người bệnh và gia đình cần được giải thích rõ mục tiêu hỗ trợ, số buổi dự kiến, dấu hiệu phải ngừng và nơi liên hệ khi có bất thường.

Một nguy cơ khác là phân mảnh thông tin. Nếu mỗi cơ sở chỉ biết phần điều trị do mình thực hiện, không ai có bức tranh đầy đủ về bệnh, thuốc và mục tiêu chăm sóc. Hồ sơ sức khỏe dùng chung, danh mục thuốc thống nhất và một người chịu trách nhiệm điều phối là điều kiện quan trọng để giảm trùng lặp, mâu thuẫn phác đồ và bỏ sót theo dõi.

4. ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH CHĂM SÓC TÍCH HỢP 5K

4.1. K1 - Khám toàn diện

Đánh giá ban đầu gồm hai lớp. Lớp thứ nhất xác định bệnh, dấu hiệu cảnh báo, mức độ ổn định, thuốc đang dùng và chỉ định chuyển tuyến. Lớp thứ hai đánh giá chức năng vận động, hoạt động hằng ngày, dinh dưỡng, nhận thức, tâm trạng, giấc ngủ, thị lực, thính lực, nguy cơ té ngã, điều kiện nhà ở và khả năng hỗ trợ của gia đình. Có thể sử dụng các công cụ ngắn, phù hợp tuyến cơ sở và liên thông với đánh giá chuyên sâu khi phát hiện nguy cơ.

Sản phẩm của K1 không chỉ là danh sách chẩn đoán mà là “hồ sơ vấn đề ưu tiên”, trong đó làm rõ điều gì đang đe dọa tính mạng, điều gì làm giảm độc lập, điều gì có thể phục hồi và điều gì cần hỗ trợ lâu dài.

4.2. K2 - Kế hoạch cá thể hóa

Kế hoạch được xây dựng cùng người bệnh và gia đình, ưu tiên mục tiêu có ý nghĩa thực tế như đi lại an toàn, tự mặc quần áo, ngủ tốt hơn, giảm đau đủ để tập luyện hoặc hạn chế nhập viện. Mỗi mục tiêu cần có can thiệp, người phụ trách, thời hạn đánh giá và ngưỡng điều chỉnh.

Cá thể hóa không có nghĩa là tùy tiện. Các lựa chọn vẫn phải nằm trong hướng dẫn chuyên môn và phạm vi hành nghề. Điểm cá thể hóa nằm ở thứ tự ưu tiên, cường độ, phối hợp phương pháp và cân nhắc lợi ích - nguy cơ theo tình trạng cụ thể.

4.3. K3 - Kết hợp có chỉ định

Y học hiện đại giữ vai trò chủ đạo trong chẩn đoán, xử trí cấp cứu, điều trị đặc hiệu và kiểm soát yếu tố nguy cơ. YHCT và phục hồi chức năng được lựa chọn theo chỉ định để hỗ trợ triệu chứng, vận động, giấc ngủ, thích nghi và chất lượng sống. Mọi can thiệp phải được ghi trong cùng kế hoạch, tránh hai đơn điều trị độc lập.

K3 đòi hỏi một ma trận quyết định tối thiểu gồm: mục tiêu; phương pháp; mức bằng chứng; chống chỉ định; tương tác; thời gian thử; tiêu chí đáp ứng; tiêu chí ngừng. Với dược liệu, cần truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và theo dõi chức năng liên quan. Với kỹ thuật không dùng thuốc, cần chuẩn hóa thao tác, vô khuẩn và báo cáo biến cố.

4.4. K4 - Kết nối liên tục

Chăm sóc người cao tuổi là một chuỗi, không phải các lần khám rời rạc. Trạm y tế cấp xã có thể đảm nhiệm lập danh sách, sàng lọc, quản lý bệnh mạn, tư vấn dinh dưỡng - vận động và theo dõi tuân thủ. Bệnh viện huyện, tỉnh và trung ương hỗ trợ chẩn đoán chuyên sâu, xây dựng phác đồ, hội chẩn và đào tạo. Cơ sở phục hồi chức năng, cơ sở YHCT, gia đình, tổ chức xã hội và người chăm sóc tham gia theo vai trò được xác định.

Ở vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo, mạng lưới quân - dân y có thể hỗ trợ sàng lọc, quản lý bệnh mạn, chuyển giao kỹ thuật, phục hồi chức năng và chuyển tuyến. Giá trị của quân - dân y không chỉ ở bổ sung nhân lực mà còn ở năng lực cơ động, tổ chức, y tế dự phòng và tiếp cận các địa bàn khó khăn.

4.5. K5 - Kiểm chứng kết quả

Kết quả cần được đo trên bốn tầng: lâm sàng; chức năng; trải nghiệm; và sử dụng nguồn lực. Chỉ số lâm sàng gồm mức độ kiểm soát bệnh và phản ứng có hại. Chỉ số chức năng gồm vận động, hoạt động hằng ngày, té ngã, dinh dưỡng và nhận thức. Trải nghiệm gồm mục tiêu do người bệnh tự xác định, mức hài lòng và gánh nặng người chăm sóc. Sử dụng nguồn lực gồm cấp cứu, nhập viện, số thuốc, số lượt dịch vụ và chi phí.

Can thiệp chỉ nên tiếp tục khi lợi ích phù hợp mục tiêu, nguy cơ được kiểm soát và chi phí hợp lý. Việc ghi nhận cả kết quả âm tính và biến cố là cần thiết để tạo dữ liệu thực hành tin cậy, tránh chỉ báo cáo trường hợp thành công.

5. BỘ CHỈ SỐ GỢI Ý CHO THÍ ĐIỂM MÔ HÌNH 5K

Để chuyển khung khái niệm thành chương trình có thể đánh giá, mỗi điểm thí nghiệm nên theo dõi tối thiểu các nhóm chỉ số sau:

Độ bao phủ: tỷ lệ người cao tuổi được lập hồ sơ; tỷ lệ được sàng lọc chức năng ít nhất mỗi năm; tỷ lệ nguy cơ cao được đánh giá chuyên sâu.

Chất lượng kế hoạch: tỷ lệ hồ sơ có mục tiêu do người bệnh/gia đình thống nhất; có người điều phối; có lịch đánh giá lại; có danh mục thuốc đầy đủ.

An toàn: tỷ lệ được rà soát đa thuốc; số phản ứng có hại; biến cố liên quan thủ thuật; tỷ lệ chuyển tuyến đúng chỉ định; tỷ lệ hồ sơ có kiểm tra tương tác thuốc - dược liệu.

Đầu ra chức năng: thay đổi khả năng hoạt động hằng ngày, vận động, nguy cơ té ngã, dinh dưỡng, giấc ngủ và chất lượng sống sau 3, 6 và 12 tháng.

Sử dụng dịch vụ và chi phí: số lần cấp cứu, nhập viện, ngày nằm viện, số thuốc không cần thiết được điều chỉnh, chi phí trực tiếp và thời gian chăm sóc của gia đình.

Công bằng: khả năng tiếp cận của người ở nông thôn, vùng khó khăn, người sống một mình, người khuyết tật và nhóm thu nhập thấp.

Bộ chỉ số cần được chuẩn hóa trước khi so sánh giữa các địa phương. Những chỉ số chức năng nên dùng công cụ đã được thẩm định bằng tiếng Việt; dữ liệu cần phân tầng theo tuổi, giới, mức suy yếu, bệnh nền và hoàn cảnh sống.

6. BÀN LUẬN

6.1. Từ “phối hợp kỹ thuật” đến “tích hợp có quản trị”

Đóng góp chính của mô hình 5K là thay đổi đơn vị tổ chức từ “kỹ thuật” sang “hành trình chăm sóc”. Một cơ sở có thể triển khai nhiều kỹ thuật YHCT nhưng chưa chắc đã tích hợp nếu chẩn đoán, thuốc, mục tiêu và theo dõi vẫn tách rời. Ngược lại, một chương trình chỉ sử dụng ít phương pháp nhưng có kế hoạch thống nhất, điều phối và đánh giá đầu ra có thể đạt mức tích hợp cao hơn.

Khung 5K tương thích với ICOPE ở các nội dung đánh giá đa chiều, kế hoạch cá thể hóa, chăm sóc gần cộng đồng và theo dõi năng lực chức năng [4-6]. Điểm bổ sung phù hợp bối cảnh Việt Nam là làm rõ vị trí của YHCT và quân - dân y trong mạng lưới, đồng thời nhấn mạnh kiểm chứng kết quả để hạn chế thương mại hóa và quảng bá vượt quá bằng chứng.

6.2. Những điều kiện để triển khai

Thứ nhất, cần xây dựng hướng dẫn lâm sàng tích hợp theo nhóm vấn đề phổ biến ở người cao tuổi, chẳng hạn đau mạn tính cơ - xương - khớp, hạn chế vận động, mất ngủ, phục hồi sau đột quỵ ổn định và chăm sóc giảm nhẹ. Mỗi hướng dẫn phải quy định rõ tiêu chí chẩn đoán, dấu hiệu chuyển tuyến, vị trí của từng phương pháp, theo dõi an toàn và chỉ số đầu ra.

Thứ hai, đào tạo cần chuyển từ hai hệ thống song song sang năng lực phối hợp. Bác sĩ y học hiện đại cần hiểu chỉ định, giới hạn và nguy cơ cơ bản của YHCT; bác sĩ YHCT phải nắm vững chẩn đoán hiện đại, cấp cứu ban đầu, dược lý, đa thuốc và phục hồi chức năng. Điều dưỡng, dược sĩ, kỹ thuật viên, nhân viên công tác xã hội và người chăm sóc cũng cần được tích hợp vào nhóm.

Thứ ba, cơ chế tài chính phải khuyến khích phòng bệnh, quản lý liên tục và phục hồi chức năng thay vì chỉ thanh toán theo số lượng kỹ thuật. Có thể thí điểm gói chăm sóc theo nguy cơ hoặc theo chu kỳ, gắn một phần thanh toán với mức cải thiện chức năng, an toàn và trải nghiệm người bệnh. Việc mở rộng thanh toán cho kỹ thuật YHCT cần dựa trên bằng chứng hiệu quả, hiệu quả chi phí và tiêu chuẩn chất lượng.

Thứ tư, cần phát triển cơ sở dữ liệu thực hành y học tích hợp. Dữ liệu tối thiểu phải bao gồm đặc điểm người bệnh, chẩn đoán, thuốc - dược liệu, kỹ thuật, liều lượng/cường độ, chức năng ban đầu, biến cố và kết quả theo thời gian. Các nghiên cứu trong tương lai nên dùng thiết kế phù hợp câu hỏi, từ nghiên cứu triển khai, đoàn hệ thực hành đến thử nghiệm có đối chứng khi khả thi.

Thứ năm, truyền thông phải phân biệt rõ giữa “hỗ trợ” và “thay thế”. Hội Đông y, Hội Quân dân y và các tổ chức nghề nghiệp có vai trò phổ biến kiến thức đúng, xây dựng quy tắc đạo đức truyền thông, phản bác thông tin thổi phồng công dụng và giới thiệu các mô hình đã được kiểm chứng.

6.3. Hạn chế của chuyên khảo

Đây là tổng quan tường thuật nên có nguy cơ thiên lệch lựa chọn tài liệu và không lượng hóa được hiệu quả gộp của từng can thiệp. Mô hình 5K là khung đề xuất, chưa được kiểm định qua nghiên cứu triển khai ở nhiều vùng và chưa xác định ngưỡng thay đổi có ý nghĩa đối với toàn bộ chỉ số. Các văn bản chính sách mới ban hành cũng cần thời gian để đánh giá tác động thực tế. Vì vậy, bước tiếp theo là xây dựng quy trình chuẩn, lấy ý kiến chuyên gia đa ngành, thí điểm tại một số địa phương và hiệu chỉnh theo dữ liệu.

7. KIẾN NGHỊ

1. Bộ Y tế và các hội đồng chuyên môn tiếp tục phát triển hướng dẫn tích hợp cho các hội chứng lão khoa và bệnh mạn tính phổ biến, công bố mức độ bằng chứng và tiêu chí an toàn.
2. Lựa chọn một số địa bàn đại diện để thí điểm mô hình 5K tại tuyến y tế cơ sở, có bệnh viện hỗ trợ và mạng lưới quân - dân y tham gia ở vùng đặc thù.
3. Xây dựng bộ dữ liệu tối thiểu và hệ thống báo cáo biến cố cho thuốc cổ truyền, dược liệu và kỹ thuật không dùng thuốc.
4. Đổi mới đào tạo liên ngành, bổ sung năng lực lão khoa, phục hồi chức năng, quản lý đa thuốc và phối hợp YHCT - y học hiện đại.
5. Nghiên cứu cơ chế thanh toán theo gói và theo kết quả, ưu tiên duy trì chức năng, giảm nhập viện và giảm gánh nặng chăm sóc.
6. Phát huy vai trò giám sát chuyên môn, đào tạo liên tục và truyền thông khoa học của các hội nghề nghiệp; không chấp nhận quảng cáo phương pháp như giải pháp thay thế điều trị đặc hiệu khi chưa có căn cứ.

8. KẾT LUẬN

Già hóa dân số đòi hỏi hệ thống y tế Việt Nam chuyển từ mô hình tập trung vào từng bệnh và từng lần khám sang chăm sóc toàn diện, liên tục, lấy chức năng và chất lượng sống của người cao tuổi làm trung tâm. Kết hợp y học hiện đại với YHCT có tiềm năng tạo giá trị bổ sung, nhưng chỉ bền vững khi được đặt trên nền tảng chẩn đoán thống nhất, chỉ định rõ ràng, quản lý an toàn, phối hợp liên ngành và đo lường kết quả.

Mô hình 5K - Khám toàn diện, Kế hoạch cá thể hóa, Kết hợp có chỉ định, Kết nối liên tục và Kiểm chứng kết quả - là một khung gợi ý để cụ thể hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về nền y học khoa học, dân tộc, đại chúng và triển khai các chủ trương mới của Đảng, Nhà nước. Mô hình cần được thử nghiệm, đánh giá và hiệu chỉnh trước khi nhân rộng. Khi mỗi năm sống thêm đi cùng khả năng tự chủ, sự an toàn và cơ hội tiếp tục đóng góp, mục tiêu “sống lâu, sống khỏe, sống có ích” mới trở thành thước đo thực chất của một nền y tế vì nhân dân.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Tổng cục Thống kê. Thông cáo báo chí kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024. Hà Nội: Tổng cục Thống kê; 2025.
2. Hoel RW, Giddings Connolly RM, Takahashi PY. Polypharmacy management in older patients. Mayo Clin Proc. 2021;96(1):242-256. doi:10.1016/j.mayocp.2020.06.012.
3. Hung A, Kim YH, Pavon JM. Deprescribing in older adults with polypharmacy. BMJ. 2024;385:e074892. doi:10.1136/bmj-2023-074892.
4. World Health Organization. Integrated care for older people: guidelines on community-level interventions to manage declines in intrinsic capacity. Geneva: WHO; 2017.
5. World Health Organization. Integrated care for older people (ICOPE) implementation framework: guidance for systems and services. Geneva: WHO; 2019.
6. World Health Organization. Integrated care for older people (ICOPE): guidance for person-centred assessment and pathways in primary care. 2nd ed. Geneva: WHO; 2025.
7. Hồ Chí Minh. Thư gửi Hội nghị cán bộ y tế, ngày 27-2-1955. Trong: Hồ Chí Minh Toàn tập. Xuất bản lần thứ ba. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật; 2011.
8. Ban Tuyên giáo Trung ương. Kết hợp Đông y với Tây y theo tư tưởng Hồ Chí Minh. Tư liệu Văn kiện Đảng; 2015.
9. Ban Chấp hành Trung ương. Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 25-10-2017 về tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới. Hà Nội; 2017.
10. Ban Bí thư. Kết luận số 86-KL/TW ngày 10-7-2024 về phát triển nền Y học cổ truyền Việt Nam và Hội Đông y Việt Nam trong giai đoạn mới. Hà Nội; 2024.
11. Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 1280/QĐ-TTg ngày 28-10-2024 ban hành Kế hoạch thực hiện Kết luận số 86-KL/TW. Hà Nội; 2024.
12. Bộ Chính trị. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9-9-2025 về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Hà Nội; 2025.
13. Bộ Y tế. Quyết định số 3991/QĐ-BYT ngày 29-12-2025 ban hành tài liệu chuyên môn Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh theo y học cổ truyền, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại - Tập II. Hà Nội; 2025.
14. Carollo M, Crisafulli S, Vitturi G, et al. Clinical impact of medication review and deprescribing in older inpatients: a systematic review and meta-analysis. J Am Geriatr Soc. 2024;72(10):3219-3238. doi:10.1111/jgs.19035.
15. Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 1250/QĐ-TTg ngày 9-7-2026 ban hành Kế hoạch thực hiện Thông báo số 68-TB/VPTW về phát triển ngành Y học cổ truyền Việt Nam. Hà Nội; 2026.