Nghiên cứu hiện đại về cây cam thảo nam

Tóm tắt tiếng Việt:

Bài viết tổng quan các nghiên cứu hiện đại về cây Cam thảo nam (tên khoa học quốc tế: Scoparia dulcis L., họ Mõ đề - Scrophulariaceae), một dược liệu quý chứa hơn 160 hoạt chất sinh học (như axit scoparic, flavonoid, triterpenoid, amellin và coixol). Dược liệu này nổi bật với các tác dụng dược lý toàn cầu như hạ đường huyết, điều hòa hội chứng chuyển hóa, kháng viêm, chống thoái hóa khớp, bảo vệ gan và chống oxy hóa. Bức tranh nghiên cứu quốc tế từ Myanmar, Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan và Việt Nam đã minh chứng và chuẩn hóa các giá trị y học cổ truyền bằng các phương pháp hiện đại, mở ra triển vọng ứng dụng rộng rãi trong nền công nghiệp dược phẩm thế giới.

English Abstract:

This paper reviews modern research on Scoparia dulcis L. (licorice weed), a valuable medicinal plant containing over 160 bioactive constituents (such as scoparic acids, flavonoids, triterpenoids, amellin, and coixol). The herb exhibits prominent global pharmacological effects, including anti-diabetic properties, metabolic syndrome regulation, anti-inflammatory activity, osteoarthritis suppression, hepatoprotection, and strong antioxidant effects. International research from Myanmar, India, China, Thailand, and Vietnam has validated and standardized traditional therapeutic values using cutting-edge scientific methods, opening promising prospects for applications in the global pharmaceutical industry.

Keywords: *Scoparia dulcis*, valuable medicinal herb, metabolism, anti-inflammatory, anti-osteoarthritis.

DOI: https://doi.org/10.63472/sucv.0902603

Ngày nhận bài: 12/07/2025

Ngày hoàn thiện biên tập: 22/07/2025

Ngày duyệt đăng: 28/07/2025

Cây Cam thảo nam (trong dân gian còn gọi là Cam thảo đất, Thổ cam thảo) là một trong những dược liệu quý được giới y học quốc tế tập trung nghiên cứu sâu sắc trong những năm gần đây nhờ kho tàng hoạt chất sinh học phong phú.

1. Thành phần hóa học định danh xu hướng hiện đại hóa (Phytochemistry)

Các phân tích định lượng hiện đại đã phân lập và xác định được khoảng 160 hoạt chất tự nhiên tạo nên bản sắc dược lý đặc trưng của Cam thảo nam. Nước ngoài đã gọi tên các hoạt chất chủ chốt bao gồm:

• Axit Scoparic (Scoparic acid A, D): Đây là hoạt chất diterpene đặc trưng nhất của loài này, đóng vai trò chính trong việc kháng viêm và ức chế sự tăng sinh của các tế bào u bướu ác tính.
• Các Flavonoid quý (Scutellarein, Apigenin, Luteolin): Trong đó, hoạt chất Luteolin được các nghiên cứu chứng minh là có khả năng ức chế enzyme -glucosidase mạnh mẽ hơn cả thuốc chuẩn hóa dược Acarbose của Tây y.
• Glutinol và Glutinone: Các hợp chất triterpenoid này mang lại tác dụng kháng viêm hệ thống và hỗ trợ điều hòa, hạ mỡ máu mạnh mẽ.
• Các hoạt chất quý khác như Amellin và Coixol: Đóng vai trò cốt lõi trong việc hạ đường huyết bền vững, chống co thắt cơ trơn ống tiêu hóa và ổn định huyết áp.

2. Các tác dụng dược lý nổi bật toàn cầu

Tác dụng hạ đường huyết và điều hòa Hội chứng chuyển hóa

Đây là hướng nghiên cứu mạnh mẽ nhất trên thế giới về Cam thảo nam, làm sáng tỏ kinh nghiệm thanh nhiệt, giảm khát trong YHCT:

• Ứng dụng ức chế Enzyme đường ruột: Các công trình nghiên cứu (tiêu biểu như của Mishra và cộng sự) chứng minh chiết xuất Cam thảo nam có khả năng ức chế mạnh hai enzyme tiêu hóa carb là -amylase và -glucosidase. Cơ chế này giúp làm chậm quá trình hấp thu đường, ngăn chặn hiệu quả sự tăng vọt đường huyết đột ngột ngay sau khi ăn (postprandial glucose).
• Kích thích tế bào beta và tăng nhạy Insulin: Các hoạt chất nhóm Flavonoid và Terpene trong cây giúp phục hồi và kích thích các tế bào của tuyến tụy tăng tiết insulin nội sinh, đồng thời làm giảm rõ rệt tình trạng kháng insulin của tế bào ngoại vi (cơ chế tác động tương tự nhóm thuốc Tây y Sulfonylurea như Glibenclamide).
• Hạ lipid máu: Chiết xuất giúp làm giảm hàm lượng cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL (cholesterol xấu), đồng thời làm tăng HDL (cholesterol tốt), hỗ trợ đắc lực trong việc phòng ngừa biến chứng xơ vữa động mạch ở bệnh nhân đái tháo đường.

Kháng viêm, giảm đau và chống thoái hóa khớp

Một nghiên cứu quốc tế nổi bật xuất bản trên tạp chí khoa học chuyên ngành Molecules đã thử nghiệm thành công chiết xuất Cam thảo nam trên mô hình bệnh lý Thoái hóa khớp (Osteoarthritis):

• Hiệu quả lâm sàng thực nghiệm: Dịch chiết từ cây giúp giảm đáng kể tình trạng phù nề, sưng tấy, đau đớn và ức chế sự hoạt động quá mức của các sợi thần kinh thụ cảm đau ngoại vi.
• Cơ chế sinh học phân tử: Cam thảo nam tác động trúng đích thông qua việc ức chế mạnh mẽ enzyme gây viêm COX-2 (cyclooxygenase-2), làm giảm rõ rệt nồng độ các cytokine gây viêm trong dịch khớp như IL-1ß và TNF-α. Đây là cơ sở khoa học mở ra hướng ứng dụng lớn của Cam thảo nam trong các bài thuốc trị phong tê thấp, đau xương khớp mạn tính.

Bảo vệ gan và chống oxy hóa mạnh mẽ

Các nghiên cứu về độc tính học khẳng định Cam thảo nam là dược liệu an toàn và có khả năng bảo vệ nhu mô gan tối ưu trước các độc chất (thử nghiệm gây độc gan bằng Paracetamol liều cao):

• Cây chứa hàm lượng lớn các polyphenol tự do (chiếm từ 3.2% – 4.9% trong các dạng chiết xuất).
• Cơ chế bảo vệ dựa trên việc ngăn chặn sự sụt giảm của các enzyme chống oxy hóa nội sinh quan trọng là Superoxide Dismutase (SOD) và Glutathione Peroxidase (GPx). Nhờ đó, bảo vệ toàn vẹn màng tế bào gan khỏi sự tàn phá của các gốc tự do phát sinh trong quá trình nhiễm độc.

3. Bức tranh nghiên cứu tổng quan tại các quốc gia

Tại Myanmar: Y học bản địa thực dụng

Tại Myanmar, Cam thảo nam được tôn vinh với tên gọi "Thagya-bin" (có nghĩa là Cây Đường). Các nhà khoa học Myanmar tập trung chứng minh các bài thuốc dân gian trị bệnh mạn tính:

• Hạ huyết áp và bảo vệ thận: Nghiên cứu đi sâu vào tính năng lợi tiểu và khả năng chống sỏi thận (anti-urolithiasis). Họ chứng minh các hoạt chất trong cây giúp bào mòn, làm giảm kích thước và ngăn ngừa sự kết tinh của các tinh thể oxalate trong đường tiết niệu.
• Chữa sốt và nhiễm trùng hô hấp: Thực nghiệm chứng minh dịch chiết từ lá cây có tác dụng hạ sốt (antipyretic) nhanh và kháng khuẩn mạnh đối với hệ hô hấp, kiểm soát tốt chứng ho và viêm phế quản mạn tính.

Tại Ấn Độ: Cái nôi của hoạt chất Amellin

Ấn Độ là quốc gia tiên phong trên thế giới trong việc định danh hoạt chất chống tiểu đường trong cây thuốc này:

• Hoạt chất Amellin: Các công trình nghiên cứu nổi tiếng của Ấn Độ đã phân lập thành công Amellin. Hoạt chất này khi đi vào cơ thể giúp làm giảm nhanh các triệu chứng toan chuyển hóa (acidosis), đồng thời hạ lượng đường trong máu và trong nước tiểu một cách rất bền vững.
• Mô hình Dược lý học mạng lưới (Network Pharmacology): Gần đây nhất, các viện nghiên cứu lớn tại Ấn Độ đã ứng dụng công nghệ máy tính sinh học chứng minh Cam thảo nam sở hữu tác động kép đồng thời (Dual therapeutic potential): Vừa hạ đường huyết, vừa đánh chặn các con đường tín hiệu gây viêm mạn tính hệ thống ở bệnh nhân tiểu đường.

Tại Trung Quốc: Tiên phong bảo vệ biến chứng tiểu đường

Trong Trung Y, cây này được gọi là Dã Cam Thảo (Cam thảo hoang dã). Các nghiên cứu hiện đại của Trung Quốc (đăng tải trên tạp chí khoa học uy tín thế giới Frontiers) đi sâu vào các giải pháp ngăn chặn biến chứng:

• Bảo vệ võng mạc: Chứng minh chiết xuất Dã Cam Thảo có khả năng bảo vệ tế bào biểu mô sắc tố võng mạc người khỏi sự tổn thương do môi trường đường huyết cao.
• Cơ chế: Kích hoạt trục tín hiệu Akt/Nrf2/HO-1 để ngăn chặn tình trạng stress oxy hóa và quá trình chết tế bào lập trình (apoptosis) ở mắt, mở ra hy vọng phòng ngừa mù lòa do biến chứng võng mạc tiểu đường.

Tại Thái Lan: Kháng viêm và chống loét tiêu hóa

Các nhà nghiên cứu Thái Lan tập trung mạnh vào các tác dụng bảo vệ hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch ngoại vi:

• Chống loét dạ dày (Gastroprotective): Chiết xuất giàu flavonoid của Cam thảo nam tại Thái Lan giúp làm tăng đáng kể độ bền và độ dày của lớp màng nhầy niêm mạc dạ dày, giảm tiết axit dịch vị rõ rệt, bảo vệ dạ dày tối ưu trước các tổn thương do áp lực (stress) hoặc hóa chất.
• Giảm phù nề ngoại vi: Dịch chiết nước của cây làm giảm tới 40% tình trạng phù nề thực nghiệm, tương đương với cơ chế của các thuốc kháng viêm giảm đau dạng NSAID ngoại vi nhưng lành tính, không gây tác dụng phụ kích ứng bao tử.

Tại Việt Nam: Chuẩn hóa hàm lượng Coixol

Tại nước ta, đóng góp lớn nhất của giới khoa học (tiêu biểu là các nghiên cứu từ Trường Đại học Dược Hà Nội) nằm ở công tác chuẩn hóa dược liệu:

• Định lượng hoạt chất Coixol: Các nhà nghiên cứu Việt Nam chứng minh Coixol chính là thành phần cốt lõi tạo nên bản sắc dược lý riêng biệt của Cam thảo nam bản địa. Coixol được chứng minh có tác dụng chống co thắt cơ trơn ống tiêu hóa, giúp giãn cơ, hạ huyết áp tạm thời và hạ đường huyết nhẹ.
• Chuẩn hóa Dược điển: Dược điển Việt Nam V đã chính thức đưa Cam thảo nam vào danh mục các thuốc thiết yếu. Hiện nay, các nghiên cứu mới nhất của ta đang xây dựng quy trình sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-UV) để định lượng chính xác hàm lượng Coixol, giúp chuẩn hóa chất lượng nguồn dược liệu thô trong nước phục vụ công nghiệp dược phẩm.

Tài liệu tham khảo (References)

1. Pari, L., & Latha, M. (2004). Protective role of Scoparia dulcis plant extract on brain antioxidant status and lipid peroxidation in STZ diabetic male Wistar rats. BMC Complementary and Alternative Medicine, 4, 16.
2. Freire, S. M., Torres, L. M., Souccar, C., & Lapa, A. J. (1996). Sympathomimetic effects of Scoparia dulcis L. and catecholamines isolated from plant extracts. The Journal of Pharmacy and Pharmacology, 48(6), 624–628.
3. Ahmed, M., Shikha, H. A., Sadhu, S. K., Rahman, M. T., & Datta, B. K. (2001). Analgesic, diuretic, and anti-inflammatory principle from Scoparia dulcis. Die Pharmazie, 56(8), 657–660.
4. Bộ Y tế. (2018). Dược điển Việt Nam V. Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
5. Hayashi, T., Okamura, K., Tamada, M., & Morita, N. (1991). Scoparic acids A and B, novel diterpenoids with inhibitory activity against aldose reductase from Scoparia dulcis. Chemical and Pharmaceutical Bulletin, 39(8), 1986–1988.

BS QUÁCH TUẤN VINH