Tác dụng của bài thuốc lục nhất tán và ứng dụng lâm sàng trong điều trị sốt xuất huyết

Abstract:

This paper reviews and evaluates the clinical application value of the classical herbal formula Luc Nhat Tan (with a ratio of 6 parts Talcum to 1 part Licorice) in the prevention and treatment of Dengue fever. From the perspective of traditional medicine combined with military medical practice (particularly at the Military Traditional Medicine Hospital), the formula plays a synergistic role during the onset and acute phases through mechanisms such as clearing heat, relieving summerheat, boosting Qi, nourishing Yin, promoting diuresis, and protecting vascular integrity. The flexible combination of Luc Nhat Tan with cooling and hemostatic herbs (such as Eclipta prostrata and Imperata cylindrica) helps rapidly reduce high fever, protects liver and kidney functions, prevents hemorrhagic complications, and accelerates patient recovery.

Keywords: Luyi San; Hemorrhagic syndrome; Recovery.

1. Mở đầu: Tổng quan về dịch sốt xuất huyết và thách thức điều trị

Sốt xuất huyết (SXH) Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra, trung gian truyền bệnh chủ yếu qua muỗi Aedes aegypti. Tại Việt Nam và nhiều quốc gia nhiệt đới, dịch SXH thường có xu hướng bùng phát thành các đợt lớn vào mùa mưa, gây áp lực rất lớn lên hệ thống y tế từ tuyến cơ sở đến trung ương.

1. Đặc điểm bệnh sinh: Dưới góc nhìn y học hiện đại, virus Dengue tấn công gây tổn thương nội mạc mạch máu, tăng tính thấm thành mạch, rối loạn đông máu và suy giảm tiểu cầu đột ngột. Trong Y học cổ truyền (YHCT), SXH thuộc phạm vi các chứng Ôn bệnh, Thử ôn hoặc Huyết chứng. Giai đoạn đầu, nhiệt tà (độc tố virus) xâm nhập vào phần Ví và phần Khí, làm hao tổn tân dịch, bức bách huyết dịch đi càn quấy ngoài lòng mạch gây sốt cao dữ dội, đau đầu, nhức mỏi và các biểu hiện xuất huyết dưới da, niêm mạc.
2. Thách thức và định hướng điều trị: Việc kiểm soát thân nhiệt và bảo vệ thành mạch trong giai đoạn cấp tính đóng vai trò sống còn. Bên cạnh các phác đồ bù dịch và chống sốc của y học hiện đại, việc ứng dụng các phương tễ YHCT có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, lợi thấp (như bài thuốc Lục nhất tán) từ lâu đã được các cơ sở quân y và dân y đúc rút là giải pháp hữu hiệu giúp hạ sốt an toàn, giảm nhẹ triệu chứng, bảo vệ chức năng gan thận và rút ngắn thời gian điều trị cho người bệnh.

2. Đại cương và cơ chế tác dụng của bài thuốc Lục nhất tán

Lục nhất tán là một phương tễ kinh điển được ghi chép trong Hòa cục phương, nổi tiếng với công năng thanh nhiệt, ích khí, dưỡng âm và lợi niệu.

1. Thành phần và tỷ lệ (6 : 1):
   • Hoạt thạch (Talcum) - 6 phần: Vị ngọt, tính hàn; vào kinh Vị, Bàng quang. Có tác dụng thanh nhiệt, trừ thấp, lợi niệu, giải thử.
   • Cam thảo (Glycyrrhiza uralensis) - 1 phần: Vị ngọt, tính bình; vào các kinh Tâm, Phế, Tỳ, Vị. Có tác dụng ích khí, bổ trung, thanh nhiệt giải độc, hòa hoãn các vị thuốc.
2. Cơ chế tác dụng: Hoạt thạch đóng vai trò chủ dược giúp giải nhiệt mạnh, thông tiểu tiện, đào thải độc tố qua đường tiết niệu; kết hợp với Cam thảo giúp tư âm sinh tân, bảo vệ tỳ vị, không làm thương tổn chính khí khi dùng các vị thuốc có tính hàn lạnh.

3. Thực tiễn ứng dụng trong chống dịch SXH tại các tuyến quân y

Trong công tác phòng chống dịch bệnh tại các đơn vị và bệnh viện tuyến đầu – tiêu biểu như Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội, Lục nhất tán được vận dụng linh hoạt:

1. Cắt cơn sốt và bảo vệ chuyển hóa: Sử dụng trong giai đoạn đầu khi người bệnh sốt cao liên tục, bứt rứt, tiểu tiện đỏ sẻn. Thuốc giúp hạ thân nhiệt từ từ, an toàn, giải quyết nhanh tình trạng cô đặc máu nhẹ do mất nước.
2. Gia giảm kết hợp lương huyết, chỉ huyết: Để ngăn chặn biến chứng xuất huyết (chảy máu cam, xuất huyết dưới da, giảm tiểu cầu), các thầy thuốc quân y thường gia giảm thêm các vị thuốc đặc hiệu như Cỏ Nhọ nồi (Hạn liên thảo), Rễ cỏ tranh (Bạch mao căn) để làm mát huyết phận và bền vững thành mạch, hoặc kết hợp Rau má / Nhân trần nhằm hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước các độc tố của virus.

4. Tư liệu thực tiễn và kinh nghiệm chống dịch SXH tại Bệnh viện YHCT Quân đội

Trong lịch sử công tác phòng chống dịch bệnh và điều trị lâm sàng tại các tuyến quân y – đặc biệt là tại Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội, các bài thuốc thanh nhiệt, lợi thấp kinh điển như Lục nhất tán đã được nghiên cứu, đúc rút và vận dụng rất thành công trong việc đối phó với các đợt bùng phát sốt xuất huyết (SXH) theo các mũi giáp công đặc thù:

4.1. Vai trò hiệp đồng trong phác đồ điều trị giai đoạn sốt cao (Khởi phát)

1. Thanh nhiệt, giải thử, chống quá nhiệt trung ương: Tại Bệnh viện YHCT Quân đội, khi dịch sốt xuất huyết bùng phát ở các thao trường hoặc đơn vị cơ sở, Lục nhất tán thường được sử dụng như một phương tễ đầu tay trong giai đoạn đầu khi người bệnh sốt cao liên tục, mệt mỏi, bứt rứt, nước tiểu đỏ sẻn.
2. Cơ chế bảo vệ chuyển hóa: Sự kết hợp giữa Hoạt thạch (tính hàn, giải thử, lợi niệu mạnh) và Cam thảo (ích khí, điều hòa, bảo vệ tỳ vị) giúp hạ thân nhiệt từ từ, an toàn, không gây ức chế đột ngột trung tâm điều hòa nhiệt như một số tân dược hạ sốt liều cao, đồng thời giải quyết nhanh tình trạng cô đặc máu nhẹ do mất nước qua mồ hôi.

4.2. Sự kết hợp linh hoạt với các vị thuốc Nam đặc trị xuất huyết (Kinh nghiệm quân y)

Các thầy thuốc và chuyên gia quân y tại Bệnh viện đã đúc rút kinh nghiệm thực tiễn: khi ứng dụng Lục nhất tán trong điều trị SXH, để ngăn chặn hiệu quả các biến chứng xuất huyết (chảy máu cam, xuất huyết dưới da, rớm máu chân răng do giảm tiểu cầu), phương tễ thường được gia giảm hoặc kết hợp song song với các chủ dược lương huyết, chỉ huyết quen thuộc của quân y như:

1. Cỏ Nhọ nồi (Hạn liên thảo) và Rễ cỏ tranh (Bạch mao căn): Tăng cường khả năng làm mát huyết phận, bền vững thành mạch, hỗ trợ nâng cao số lượng tiểu cầu trong các thể bệnh có xu hướng xuất huyết nhẹ.
2. Rau má hoặc Nhân trần: Kết hợp sắc chung hoặc uống luân phiên nhằm bảo vệ tế bào gan, hạ men gan (AST, ALT thường tăng cao do virus Dengue tấn công mô gan trong giai đoạn toàn phát).

4.3. Nguyên tắc phối hợp toàn diện giữa YHCT và Y học hiện đại

1. Kiểm soát chặt chẽ giai đoạn nguy hiểm: Dựa trên các tài liệu tập huấn và hướng dẫn điều trị dịch tễ của Cục Quân y và Bệnh viện YHCT Quân đội, các bác sĩ luôn quán triệt nguyên tắc: YHCT đóng vai trò quan trọng trong việc giảm nhẹ triệu chứng, bồi dưỡng chính khí, rút ngắn thời gian sốt, bảo vệ chức năng gan thận và tăng tốc độ hồi phục trong giai đoạn đầu và giai đoạn hồi phục.
2. Tuy nhiên, đối với giai đoạn nguy hiểm (từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh – thời điểm có nguy cơ thoát huyết tương, cô đặc máu nặng và tụt huyết áp), việc ứng dụng Lục nhất tán phải đi đôi với theo dõi sát sao các chỉ số cận lâm sàng (Hematocrit, số lượng tiểu cầu) và tuân thủ tuyệt đối phác đồ bù dịch, truyền dịch chống sốc theo đúng chuẩn y học hiện đại tại các tuyến điều trị.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Y tế (2023), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị sốt xuất huyết Dengue (Ban hành kèm theo Quyết định số 276/QĐ-BYT), Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
2. Bộ Y tế – Viện Đông y Trung ương (1987), Tóm tắt những công trình nghiên cứu khoa học của Viện Đông y Trung ương năm 1987, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
3. Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội (2018), Kinh nghiệm điều trị lâm sàng các bệnh truyền nhiễm và ôn bệnh bằng YHCT, Tài liệu lưu hành nội bộ, Hà Nội.
4. Cục Quân y (1997), Sổ tay thuốc Nam châm cứu chữa bệnh tuyến cơ sở, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội.
5. Đỗ Tất Lợi (1999), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (Tái bản), Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
6. Viện Dược liệu (2003), Cây thuốc và động vật dùng làm thuốc ở Việt Nam (Tập 1 & Tập 2), Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.

Bác sĩ CKI Quách Tuấn Vinh

Chủ tịch Hội Cấy chỉ Việt Nam – Hội Đông y Việt Nam

Giám đốc Trung tâm Cấy chỉ & Phục hồi chức năng Minh Quang