Rau Sam (portulaca oleracea l.) trong y học cổ truyền: cơ sở lý luận, bằng chứng khoa học và định hướng ứng dụng

TÓM TẮT

Mục tiêu: Tổng hợp và phân tích cơ sở lý luận của Y học cổ truyền (YHCT) về rau sam (Portulaca oleracea L.), đồng thời đối chiếu với các bằng chứng khoa học hiện đại nhằm đánh giá tiềm năng ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Phương pháp: Nghiên cứu tổng quan có hệ thống các tài liệu YHCT kinh điển và các công bố khoa học trong và ngoài nước liên quan đến thành phần hóa học, tác dụng sinh học của rau sam.

Kết quả: Rau sam có vị chua, tính hàn, quy kinh Can – Tỳ – Đại trường, với các công năng chính: thanh nhiệt, giải độc, lương huyết, chỉ lỵ. Các nghiên cứu hiện đại ghi nhận sự hiện diện của các hợp chất có hoạt tính sinh học như acid béo omega-3, flavonoid và vitamin chống oxy hóa, liên quan đến tác dụng chống viêm và điều hòa chuyển hóa.

Kết luận: Rau sam là dược liệu – thực phẩm có giá trị, có cơ sở khoa học bước đầu phù hợp với lý luận YHCT. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng để chuẩn hóa chỉ định và liều dùng.

Từ khóa: Rau sam, mã xỉ hiện, Y học cổ truyền, thanh nhiệt giải độc, Portulac a oleracea

Abstract

Objective: To synthesize and analyze the theoretical foundations of Traditional Medicine regarding Portulaca oleracea L. (purslane), and to compare them with modern scientific evidence in order to evaluate its potential applications in community health care.

Methods: A systematic review of classical Traditional Medicine literature and national and international scientific publications related to the phytochemical composition and biological activities of purslane.

Results: According to Traditional Medicine, purslane is characterized by a sour taste and cold property, acting on the Liver, Spleen, and Large Intestine meridians. Its main functions include clearing heat, detoxifying, cooling the blood, and treating dysentery. Modern studies have identified various bioactive compounds such as omega-3 fatty acids, flavonoids, and antioxidant vitamins, which are associated with anti-inflammatory effects and metabolic regulation.

Conclusion: Purslane is a valuable medicinal and dietary plant, with preliminary scientific evidence supporting its traditional uses. However, further experimental and clinical studies are needed to standardize its indications and dosage for safe and effective use in community health care.

Keywords: Purslane, Portulaca oleracea, Traditional Chinese Medicine, Clearing heat and detoxifying, Portulaca oleracea.

Ngày nhận bài: 19/02/2026;

Ngày phản biện: 20/02/2026

Ngày duyệt đăng: 19/03/2026.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm gần đây, xu hướng sử dụng dược liệu tự nhiên trong phòng và hỗ trợ điều trị bệnh ngày càng gia tăng, đặc biệt trong bối cảnh các bệnh mạn tính không lây có xu hướng gia tăng. Nguyên lý “thực dược đồng nguyên” của Y học cổ truyền (YHCT) được xem là một hướng tiếp cận phù hợp với y học dự phòng hiện đại.

Rau sam (Portulaca oleracea L.) là loài thực vật phân bố rộng, dễ tiếp cận, đã được ghi nhận trong nhiều y thư cổ như một vị thuốc có công năng thanh nhiệt, giải độc. Tuy nhiên, việc đối chiếu giữa lý luận YHCT và bằng chứng khoa học hiện đại còn chưa được hệ thống hóa đầy đủ.

Do đó, nghiên cứu này nhằm làm rõ cơ sở lý luận và giá trị ứng dụng của rau sam, góp phần định hướng khai thác dược liệu này trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng nghiên cứu

Rau sam (Portulaca oleracea L.), sử dụng toàn cây.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Tổng quan tài liệu YHCT kinh điển

Phân tích, tổng hợp các nghiên cứu dược lý hiện đại

Đối chiếu, so sánh giữa hai hệ thống lý luận

3. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN

3.1. Đặc điểm dược liệu theo Y học cổ truyền

Theo y thư cổ, rau sam (mã xỉ hiện) có vị chua, tính hàn, quy kinh Can – Tỳ – Đại trường.

Các công năng chủ yếu bao gồm:

Thanh nhiệt, giải độc

Lương huyết

Chỉ lỵ

Tiêu viêm

Những đặc tính này cho thấy rau sam được sử dụng chủ yếu trong các chứng bệnh thuộc phạm vi “nhiệt độc” và “thấp nhiệt”.

3.2. Luận giải theo lý luận YHCT

Theo học thuyết tạng phủ:

Thanh nhiệt: Tính hàn giúp loại trừ nhiệt tà, đặc biệt trong các chứng thực nhiệt.

Giải độc: Góp phần làm giảm tích tụ “nhiệt độc” – yếu tố bệnh sinh phổ biến trong YHCT.

Điều hòa Tỳ – Đại trường: Hỗ trợ cải thiện chức năng tiêu hóa trong các chứng thấp nhiệt.

Như vậy, rau sam có vai trò trong việc điều hòa âm dương, khí huyết, phù hợp với mục tiêu điều trị và dự phòng bệnh.

3.3. Bằng chứng từ y học hiện đại

Các nghiên cứu hiện đại cho thấy rau sam chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính:

Acid béo omega-3 (alpha-linolenic acid)

Flavonoid và các hợp chất phenolic

Vitamin A, C, E

Các hợp chất này được ghi nhận có liên quan đến:

Tác dụng chống oxy hóa

Tác dụng chống viêm

Hỗ trợ điều hòa chuyển hóa

Một số nghiên cứu trong nước cũng bước đầu ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa và tiềm năng hỗ trợ điều hòa đường huyết của dịch chiết rau sam, tuy nhiên các kết quả này còn ở mức thực nghiệm và cần được kiểm chứng thêm trên lâm sàng.

3.4. Ý nghĩa ứng dụng và khoảng trống nghiên cứu

Về ứng dụng:

Rau sam có thể được khai thác theo hướng:

Thực phẩm chức năng hỗ trợ thanh nhiệt

Dược liệu hỗ trợ điều trị các rối loạn tiêu hóa do thấp nhiệt

Thành phần trong chế độ dinh dưỡng dự phòng bệnh mạn tính

Khoảng trống nghiên cứu:

Thiếu nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn tại Việt Nam

Chưa có tiêu chuẩn hóa về liều dùng và dạng bào chế

Thiếu hướng dẫn chính thức trong thực hành YHCT

4. KẾT LUẬN

Rau sam (Portulaca oleracea L.) là dược liệu có giá trị trong Y học cổ truyền với các công năng thanh nhiệt, giải độc và điều hòa cơ thể. Các bằng chứng khoa học hiện đại bước đầu cho thấy sự tương đồng với lý luận YHCT, đặc biệt ở tác dụng chống oxy hóa và chống viêm.

Tuy nhiên, để đưa vào ứng dụng rộng rãi trong thực hành, cần có thêm các nghiên cứu lâm sàng nhằm chuẩn hóa hiệu quả, độ an toàn và liều dùng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Lý Thời Trân (2006),

Bản thảo cương mục,

NXB Y học. Uddin M.K. et al. (2014),

The Scientific World Journal. Simopoulos A.P. (2004),

Biological Research, 37(2).

Một số nghiên cứu trong nước về dược liệu rau sam, Viện Dược liệu – Bộ Y tế.