Giá Trị Lịch Sử Và Văn Hóa Của Bảo Tồn Nguồn Gen Nam Dược Và Giải Pháp Phát Triển Vùng Dược Liệu Bền Vững Ở Việt Nam

Từ khóa: Nam dược; nguồn gen cây thuốc; tri thức truyền thống; bảo tồn; GACP; vùng dược liệu.

ABSTRACT

Background: Medicinal plant genetic resources and traditional knowledge are closely connected components of Vietnam’s medical heritage. Their development requires the conservation of genetic diversity, reliable material quality and respect for knowledge holders. Objective: To examine the historical and cultural values of conserving Vietnamese medicinal plant genetic resources and propose strategies for sustainable production areas. Methods: A narrative review integrated historical accounts, medicinal plant research, international technical guidance and Vietnamese policy documents purposively retrieved through 11 November 2026. Findings: Conservation should encompass genetic material, habitats and living knowledge. Key concerns include declining wild populations, potential genetic narrowing during commercial propagation, inconsistent quality and difficulties in intergenerational knowledge transmission. Proposed measures combine in situ and ex situ conservation, community consent for documentation, ecological and market assessment, good agricultural and collection practices, batch quality control and equitable benefit sharing. Conclusion: Medicinal plant development should be assessed through conservation outcomes, product quality and community benefits, alongside cultivated area and output.

Keywords: Vietnamese medicinal plants; genetic resources; traditional knowledge; conservation; GACP; sustainable production.

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Việt Nam có nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú và truyền thống sử dụng dược liệu gắn với đời sống của các cộng đồng dân tộc. Theo kết quả điều tra của Viện Dược liệu đến năm 2016, Việt Nam ghi nhận 5.117 đơn vị phân loại được dùng làm thuốc, chủ yếu là các loài và thứ thực vật bậc cao có mạch, cùng một số đơn vị phân loại thuộc nấm và tảo [1]. Số liệu này phản ánh phạm vi kiểm kê đến năm 2016 và không thể dùng như số đếm cập nhật của riêng các loài cây thuốc bản địa.

Trong bài viết, Nam dược được sử dụng theo nghĩa các nguồn thuốc và tri thức dùng thuốc gắn với thực tiễn y học Việt Nam; phạm vi phân tích tập trung vào cây thuốc. Nam dược không phải một đơn vị phân loại sinh học và không đồng nhất với tập hợp các loài đặc hữu. Cần phân biệt loài bản địa, loài đặc hữu và cây thuốc nhập nội đã được trồng lâu đời. Theo Công ước Đa dạng sinh học, nguồn gen là vật liệu di truyền có giá trị thực tế hoặc tiềm năng; đa dạng sinh học bao gồm cả đa dạng trong loài, giữa các loài và của hệ sinh thái [2]. Vì vậy, giữ được tên loài hoặc một vài cá thể chưa đủ để khẳng định đã bảo tồn đầy đủ nguồn gen.

Chiến lược quốc gia phát triển ngành Dược Việt Nam được phê duyệt tại Quyết định số 1165/QĐ-TTg ngày 09/10/2023 đặt phát triển dược liệu và sản phẩm từ dược liệu trong định hướng nâng cao chất lượng, giá trị sản xuất và năng lực ngành Dược [3]. Để thực hiện định hướng này, cần kết nối bảo tồn sinh học với kế thừa tri thức, tổ chức sản xuất và tiêu thụ. Mục tiêu của bài viết là phân tích mối liên hệ đó, nhận diện những vấn đề cần ưu tiên và đề xuất giải pháp có thể triển khai, theo dõi tại địa phương.

2 PHƯƠNG PHÁP TỔNG QUAN

Bài viết sử dụng phương pháp tổng quan mô tả và phân tích chính sách. Tài liệu được tra cứu có chủ đích trên cổng thông tin của Viện Dược liệu, các cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở nghiên cứu và trang xuất bản của các tạp chí; đồng thời đối chiếu hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc và văn kiện của Công ước Đa dạng sinh học. Các nhóm từ khóa gồm Nam dược, bảo tồn nguồn gen cây thuốc, tri thức bản địa, vùng dược liệu, medicinal plant genetic resources, traditional knowledge, conservation, GACP và access and benefit sharing. Việc tra cứu được thực hiện đến ngày 11/11/2026.

Ưu tiên lựa chọn nghiên cứu gốc có thông tin phương pháp, tài liệu chính thức có thể truy nguyên và văn bản liên quan trực tiếp đến chủ đề. Tài liệu giới thiệu di sản và thư mục chính thức được sử dụng để xác định bối cảnh lịch sử; không được xem là kết quả khảo cứu toàn bộ nguyên bản cổ thư. Thông tin được tổng hợp theo các chủ đề: giá trị di sản; tình trạng tài nguyên và tri thức; kỹ thuật bảo tồn; chất lượng sản xuất; quản trị và chia sẻ lợi ích. Đây không phải tổng quan hệ thống, không có khảo sát thực địa mới và không thực hiện phân tích gộp. Các giải pháp, lộ trình và chỉ số đánh giá trong bài là đề xuất của tác giả.

3 GIÁ TRỊ LỊCH SỬ VÀ VĂN HÓA

3.1 Kế thừa di sản y học và năng lực chủ động về nguồn thuốc

Tư tưởng sử dụng nguồn thuốc tại chỗ được thể hiện tiêu biểu trong di sản của Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Nam dược thần hiệu hệ thống hóa tên thuốc, tính vị và cách sử dụng trong nhiều nhóm bệnh; trong khi Hải Thượng y tông tâm lĩnh cho thấy quá trình kế thừa, chọn lọc và phát triển tri thức y học phù hợp với điều kiện thực hành ở Việt Nam [4,5]. Từ góc nhìn lịch sử, các trước tác này phản ánh nỗ lực tổ chức kinh nghiệm chữa bệnh thành tri thức có thể lưu truyền.

Nam dược thần hiệu, một trước tác về Nam dược của Hải thượng Lãn ông

Bảo tồn cây thuốc liên quan đến các trước tác giúp duy trì vật liệu để nghiên cứu, giảng dạy và đối chiếu kinh nghiệm sử dụng. Tuy nhiên, tên thuốc trong cổ thư hoặc tên gọi dân gian không phải lúc nào cũng tương ứng duy nhất với một loài hiện đại. Cần đối chiếu mô tả, địa bàn, bộ phận dùng, mẫu tiêu bản và tài liệu thực vật học; những trường hợp chưa đủ bằng chứng phải giữ nguyên mức độ chưa xác định. Cách tiếp cận này tránh việc gán nhầm loài hiện nay cho một tên thuốc lịch sử.

Phát triển cây dược liệu là góp phần bảo tồn nguồn gen thuốc Nam quý hiếm ở Việt Nam (suckhoeviet.org.vn)

Giá trị tự chủ cần được hiểu là năng lực chủ động nghiên cứu, cung ứng nguyên liệu có chất lượng và sử dụng thuốc hợp lý. Triết lý “Nam dược trị Nam nhân” có thể định hướng phát huy nguồn lực trong nước, nhưng không phải căn cứ để suy luận rằng mọi cây thuốc mọc ở Việt Nam đều an toàn hoặc thích hợp cho mọi người Việt Nam. Di sản cung cấp kinh nghiệm và giả thuyết nghiên cứu; hiệu quả, độc tính và chất lượng của từng sản phẩm vẫn cần được đánh giá phù hợp với mục đích sử dụng.

3.2 Giữ gìn tri thức thực hành và không gian văn hóa

Tri thức cây thuốc bao gồm khả năng nhận biết loài, chọn bộ phận dùng, xác định mùa thu hái, sơ chế, phối hợp và theo dõi phản ứng khi sử dụng. Nghiên cứu tại cộng đồng người Dao ở địa bàn Phan Thanh, Cao Bằng, công bố năm 2026, ghi nhận 202 loài thuộc 83 họ, 166 chi, cùng 18 bài thuốc [6]. Kết quả cho thấy sự phong phú ở một địa bàn cụ thể, không đại diện cho toàn bộ cộng đồng Dao hoặc cả nước và không tự xác nhận hiệu quả lâm sàng của các bài thuốc được ghi nhận.

Khảo sát công tác bảo tồn nguồn gen Nam dược tại Phúc Sơn TP Hà Nội 10.2026

Thừa kế kinh nghiệm sử dụng Nam dược của nguòi dân tộc Dao tại Ba Vì

Nghiên cứu về nghề thuốc Nam của người Dao ở Ba Vì cũng mô tả mối liên hệ giữa truyền nghề, thực hành chữa bệnh, sinh kế gia đình và sự thích ứng với thị trường [7]. Điều này gợi ý rằng bảo tồn văn hóa cần quan tâm cả người thực hành và điều kiện để họ tiếp tục truyền dạy. Nếu chỉ giữ cây trong vườn sưu tập mà mất cách nhận biết, chế biến hoặc tên gọi bằng tiếng dân tộc, một phần quan trọng của di sản vẫn có thể bị đứt đoạn.

Theo đó, có thể tiếp cận bảo tồn từ mối liên hệ giữa cây thuốc, sinh cảnh và cộng đồng nắm giữ tri thức. Vườn thuốc gia đình, làng nghề và hoạt động truyền nghề là những không gian cần được hỗ trợ khi phù hợp. Tư liệu hóa nên giữ được ngôn ngữ, bối cảnh sử dụng và vai trò của người cung cấp thông tin; đồng thời phân biệt mô tả tập quán với khuyến cáo chăm sóc sức khỏe đã được kiểm chứng.

3.3 Quyền của cộng đồng và trách nhiệm khi khai thác di sản

Việc nghiên cứu, phát triển sản phẩm từ cây thuốc cần đặt trong khuôn khổ tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích. Nghị định thư Nagoya quy định nguyên tắc chia sẻ công bằng lợi ích từ sử dụng nguồn gen và tri thức truyền thống liên quan, cùng yêu cầu về sự đồng thuận hoặc chấp thuận và tham gia của cộng đồng theo pháp luật trong nước [8]. Tại Việt Nam, Nghị định số 59/2017/NĐ-CP đã được sửa đổi, bổ sung; nội dung hợp nhất năm 2026 phản ánh các thay đổi liên quan tại Nghị định số 43/2026/NĐ-CP [9].

Vì vậy, không nên sử dụng “đăng ký bản quyền gen” như một giải pháp pháp lý chung. Các công cụ sở hữu trí tuệ và cơ chế tiếp cận, chia sẻ lợi ích có đối tượng, điều kiện áp dụng khác nhau [10]. Một hồ sơ nguồn gen hoặc cơ sở dữ liệu tri thức không tự tạo ra quyền sở hữu độc quyền đối với loài cây. Đề xuất phù hợp hơn là xác lập xuất xứ mẫu, chủ thể cung cấp, phạm vi sử dụng và thỏa thuận về quyền lợi; lựa chọn công cụ bảo hộ thích hợp với từng kết quả hoặc sản phẩm.

Số hóa cũng cần phân quyền truy cập. Tọa độ quần thể quý hiếm, công thức gia truyền và thông tin mà cộng đồng muốn giữ kín không nên mặc nhiên công khai. Trước khi ghi âm, thu mẫu hoặc phát triển sản phẩm, cần làm rõ mục đích, quyền công bố và cách ghi nhận đóng góp. Đề xuất này nhằm tạo điều kiện để cộng đồng tham gia với tư cách đối tác, đồng thời bảo đảm hợp tác nghiên cứu được thực hiện minh bạch.

4 THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

4.1 Tiềm năng và nền tảng bảo tồn đã hình thành

Một vùng trồng và bảo tồn nguồn gen Nam dược tại Phúc Sơn TP Hà Nội

Thông tin của Viện Dược liệu cho thấy đã hình thành mạng lưới bảo tồn trên nhiều vùng sinh thái, với các vườn cây thuốc như Tam Đảo, Sa Pa và Thuận Kiều [1]. Cùng với nghiên cứu thực vật dân tộc học và di truyền, đây là nền tảng để xây dựng danh mục ưu tiên, cải thiện giống và tổ chức nguồn nguyên liệu. Tuy nhiên, số lượng mẫu lưu giữ cần được đọc cùng thông tin về nguồn gốc, khả năng sống, mức đại diện quần thể và điều kiện duy trì.

Một ví dụ về đóng góp của nghiên cứu hiện đại là công trình của Dinh Duy Vu và cộng sự trên sâm Việt Nam, Panax vietnamensis, công bố năm 2020. Nhóm tác giả phát triển các chỉ thị phân tử EST-SSR và sử dụng chúng để đánh giá đa dạng, cấu trúc di truyền ở ba quần thể tự nhiên [11]. Nghiên cứu minh họa cách dữ liệu di truyền có thể hỗ trợ lựa chọn nguồn mẫu bảo tồn. Kết quả không thể suy rộng trực tiếp cho mọi loài hoặc mọi vùng trồng dược liệu.

Về chính sách, Quyết định số 376/QĐ-TTg ngày 17/3/2021 phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 [12]. Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 01/6/2023 phê duyệt Chương trình phát triển Sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045, trong đó gắn bảo tồn nguồn gen tự nhiên với bảo vệ rừng và phát triển vùng nguyên liệu [13]. Các chương trình này tạo cơ sở xây dựng dự án; tiến độ và hiệu quả cần được đánh giá bằng số liệu thực hiện của từng địa phương.

4.2 Nguy cơ suy giảm tài nguyên và thu hẹp đa dạng di truyền

Mất sinh cảnh và khai thác quá mức là những sức ép được nêu trong các nghiên cứu về cây thuốc, bao gồm sâm Việt Nam [11]. Cần đặc biệt chú ý cách thu hái rễ, thân rễ, củ hoặc vỏ có thể làm chết cây, cũng như khả năng tái sinh của từng quần thể. Đối với mỗi loài, đánh giá nguy cơ phải dựa trên dữ liệu và danh mục có thời điểm rõ ràng; không đồng nhất loài có giá thị trường cao với loài nguy cấp hoặc loài được pháp luật ưu tiên bảo vệ.

Trong sản xuất, nhân giống từ quá ít cây mẹ có thể tạo ra diện tích lớn nhưng mức đa dạng di truyền thấp. Đây là nguy cơ cần được kiểm tra, thay vì giả định rằng tăng số cây đồng nghĩa với tăng giá trị bảo tồn. Mục tiêu chọn giống cho năng suất hoặc thành phần hóa học ổn định cũng cần được phân biệt với mục tiêu giữ các biến dị và nguồn gốc quần thể trong tập đoàn bảo tồn.

4.3 Điểm nghẽn về chất lượng và liên kết sản xuất

Ở cấp vùng nguyên liệu, những khâu cần được đánh giá đồng bộ gồm giống, điều kiện đất và nước, tuổi cây, thời vụ thu hái, sơ chế, bảo quản và kiểm nghiệm. Sản phẩm có tên gọi đúng nhưng thiếu hồ sơ xuất xứ hoặc chất lượng không đồng đều vẫn khó đáp ứng yêu cầu của cơ sở sử dụng. Ngược lại, truy xuất điện tử chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu phản ánh hoạt động và hồ sơ có thể kiểm tra.

Về tổ chức kinh tế, mở rộng diện tích trước khi xác định nhu cầu, tiêu chuẩn thu mua và khả năng chế biến có thể làm tăng rủi ro cho người trồng. Về văn hóa, sức ép thương mại có thể khuyến khích công bố rộng tri thức nhưng không bảo đảm truyền nghề và phân phối lợi ích. Đây là các vấn đề cần khảo sát ở từng địa phương, không nên mặc nhiên xem mức độ biểu hiện là giống nhau trên phạm vi cả nước.

5 GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN VÙNG DƯỢC LIỆU BỀN VỮNG

5.1 Kiểm kê và lựa chọn đối tượng ưu tiên

Đề xuất bắt đầu từ điều tra danh mục có tên khoa học được kiểm chứng, tên địa phương, bộ phận dùng, sinh cảnh, phân bố và nguồn mẫu. Mẫu tiêu bản cần liên kết với mẫu sống hoặc lô giống. Thứ tự ưu tiên nên xem xét đồng thời nguy cơ suy giảm, mức độ hiếm, giá trị tri thức, nhu cầu sử dụng và khả năng phục hồi; tránh chỉ đầu tư vào một số cây có giá cao.

Với loài quan trọng, cần xây dựng thiết kế lấy mẫu đại diện nhiều quần thể và nhiều cây mẹ, ghi rõ từng nguồn gốc. Có thể bổ sung phân tích di truyền khi cần thiết, nhưng lựa chọn kỹ thuật phải dựa trên câu hỏi nghiên cứu và kinh phí duy trì. Dữ liệu cần được cập nhật định kỳ, đồng thời giữ lịch sử thay đổi để phân biệt phát hiện mới với thay đổi tên phân loại.

5.2 Phối hợp bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ

Bảo tồn tại chỗ ưu tiên duy trì sinh cảnh, quần thể có khả năng sinh sản và điều kiện tái sinh. Hoạt động có thể gồm giám sát mật độ, cấu trúc tuổi, cây tái sinh và tác động thu hái; phục hồi sinh cảnh cần dựa trên đặc điểm sinh thái của loài. Không nên hiểu bảo vệ sinh cảnh là dọn sạch thảm mục hoặc cây tầng dưới theo một công thức chung, vì những thành phần này có thể cần thiết cho cây thuốc và hệ sinh thái.

Bảo tồn chuyển chỗ cần chọn phương thức phù hợp với đặc tính vật liệu. Tiêu chuẩn ngân hàng gen của FAO bao quát lưu giữ hạt thích hợp cho bảo quản khô lạnh, tập đoàn ngoài đồng ruộng, nuôi cấy in vitro và bảo quản lạnh sâu [14]. Vận dụng cho cây thuốc cần khảo nghiệm theo loài; không phải mọi hạt đều có thể bảo quản lâu dài bằng cùng một quy trình. Mẫu lưu giữ cần được theo dõi khả năng sống, tái sinh và có phương án lưu trữ dự phòng.

Đề xuất quản lý riêng tập đoàn bảo tồn và giống phục vụ sản xuất. Nuôi cấy mô có thể hỗ trợ nhân nhanh vật liệu đã chọn, nhưng nhân nhiều cây từ một mẫu không thay thế cho lấy mẫu đa dạng. Khi đưa cây trở lại tự nhiên, cần đánh giá nguồn gốc, sức khỏe vật liệu và sự phù hợp sinh thái, đồng thời theo dõi sau trồng.

5.3 Bảo tồn tri thức bằng truyền nghề có sự tham gia

Tư liệu hóa nên thực hiện cùng thầy thuốc, người thu hái và đại diện cộng đồng, ghi nhận rõ người cung cấp và phạm vi được phép sử dụng. Hồ sơ nên mô tả cả cách nhận biết, bộ phận dùng, quy trình chế biến, trường hợp tránh dùng và phản ứng bất lợi đã được người thực hành ghi nhận. Những thông tin này là dữ liệu cần thẩm định, không tự chuyển thành hướng dẫn điều trị.

Đề xuất kết hợp tư liệu hóa với vườn thuốc cộng đồng và hoạt động truyền nghề có hỗ trợ kinh phí. Người trẻ cần được học cùng người có kinh nghiệm và chuyên gia thực vật học, dược liệu học để giảm nhầm loài. Cộng đồng nên có tiếng nói trong việc lựa chọn nội dung công khai, sản phẩm hợp tác và cách sử dụng nguồn thu cho duy trì nghề.

5.4 Lựa chọn vùng trồng theo sinh thái và nhu cầu sử dụng

Bảo tồn nguồn gen quý của Nam dược (Ảnh Thêm Nguyễn)

Đơn vị lập kế hoạch nên là vùng có điều kiện sinh thái phù hợp với từng loài. Cần đánh giá độ cao, nhiệt độ, lượng mưa, đất, nước, độ che bóng, dịch hại và hạ tầng sơ chế. Các hướng có thể khảo sát gồm đương quy ở vùng núi có khí hậu mát, quế tại vùng có truyền thống sản xuất như Văn Yên, sâm ở sinh cảnh phù hợp thuộc khối núi Ngọc Linh và cây ngắn ngày như gừng, nghệ tại vùng thấp có đất thoát nước. Những ví dụ này minh họa cách chọn cây theo sinh thái và điều kiện sản xuất; cần khảo nghiệm ở từng địa điểm trước khi lập vùng nguyên liệu.

Trước khi mở rộng, đề xuất khảo nghiệm giống và quy trình qua các vụ hoặc chu kỳ cần thiết, đánh giá đồng thời sinh trưởng, chất lượng và chi phí. Cây nhập nội đã thích nghi, chẳng hạn đương quy, cần được ghi rõ nguồn gốc, không xếp mặc nhiên vào nhóm cây bản địa. Với loài có yêu cầu sinh thái hẹp hoặc thời gian sinh trưởng dài, cần tính đến vốn, rủi ro khí hậu và khả năng bảo vệ trong cả chu kỳ.

Quy mô sản xuất cần gắn với năng lực tiêu thụ và mục đích sử dụng. Trồng dưới tán rừng chỉ được xem xét khi phù hợp quy định và không làm suy giảm hệ sinh thái; không chuyển đổi rừng tự nhiên để tạo vùng dược liệu. Nên duy trì nhiều loài hoặc nhiều nguồn giống phù hợp, thay vì khuyến khích độc canh trên diện rộng mà chưa có đánh giá.

5.5 Chuẩn hóa GACP và chất lượng theo lô

GACP là thực hành tốt nuôi trồng, thu hái cây thuốc hoặc dược liệu; khác với GCP dùng trong thực hành tốt thử thuốc trên lâm sàng. Hướng dẫn WHO đề cập chất lượng vật liệu, kỹ thuật canh tác và thu hái, xử lý sau thu hoạch, hồ sơ và bảo vệ môi trường. Hướng dẫn này ưu tiên hạn chế hóa chất nông nghiệp, cho phép sử dụng những chất được chấp thuận trong điều kiện và giới hạn phù hợp khi cần thiết; do đó GACP không đồng nghĩa với chứng nhận hữu cơ hoặc cam kết tuyệt đối không có hóa chất [15].

Tại Việt Nam, Thông tư số 19/2019/TT-BYT ngày 30/7/2019 quy định GACP và nguyên tắc khai thác dược liệu tự nhiên. Từ ngày 01/7/2026, Thông tư số 21/2026/TT-BYT ngày 17/6/2026 phân cấp cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện các nhiệm vụ đánh giá GACP và cấp lại, thu hồi giấy chứng nhận theo quy định [16,17]. Việc xây dựng vùng đạt yêu cầu cần bao gồm duy trì thực hành và hồ sơ, thay vì chỉ tập trung vào lần đánh giá ban đầu.

Đề xuất lập hồ sơ từng lô từ nguồn giống đến thu hái, sơ chế và giao nhận. Chỉ tiêu nghiệm thu cần căn cứ dược điển hoặc tiêu chuẩn áp dụng, phù hợp với loài và bộ phận dùng; có thể bao gồm định tính, độ ẩm, tạp chất, dấu vân tay hóa học hoặc chất chỉ thị, cùng các chỉ tiêu an toàn cần thiết. Mã QR nên liên kết đến hồ sơ và kết quả kiểm nghiệm có thể xác minh. Việc đạt GACP hỗ trợ bảo đảm nguyên liệu nhưng không tự chứng minh hiệu quả điều trị của thành phẩm.

5.6 Nghiên cứu và chế biến theo nhu cầu sản phẩm

Bào chế thuốc Nam Cty cổ phần tập đoàn Themphaco Việt Nam - Một thế mạnh của Nam dược Việt Nam (Ảnh Thêm Nguyễn)

Nghiên cứu sản xuất thuốc từ Nam dược tại Cty cổ phần tập đoàn Themphaco Việt Nam (Ảnh Thêm Nguyễn)

Đề xuất tổ chức nghiên cứu theo chuỗi từ định danh, nguồn giống, quy trình trồng, thành phần hóa học và sơ chế đến tiêu chuẩn nguyên liệu, bào chế và đánh giá sản phẩm. Công nghệ phân tử hỗ trợ một số câu hỏi về danh tính và đa dạng; phương pháp hóa học đánh giá thành phần, chất lượng; các công cụ này cần bổ sung cho nhau và được thẩm định theo mục đích sử dụng.

Đầu tư chế biến nên bắt đầu từ giảm tổn thất sau thu hoạch, kiểm soát sấy và bảo quản, sau đó lựa chọn công nghệ chiết xuất phù hợp với quy mô. Không nhất thiết mỗi vùng đều xây nhà máy riêng khi sản lượng chưa bảo đảm. Đối với sản phẩm cuối cùng, cần phân biệt thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và mỹ phẩm; yêu cầu chứng minh và nội dung công bố phải phù hợp từng nhóm. Kết quả trong phòng thí nghiệm hoặc kinh nghiệm truyền thống không đủ để khẳng định tác dụng điều trị ở người.

5.7 Liên kết chuỗi và chia sẻ lợi ích

Đề xuất hình thành liên kết trong đó cơ sở sử dụng nêu nhu cầu và tiêu chuẩn; đơn vị nghiên cứu hỗ trợ giống, quy trình; hợp tác xã tổ chức hồ sơ và dịch vụ chung; hộ sản xuất thực hiện canh tác, thu hái; cơ quan quản lý theo dõi điều kiện phát triển. Hợp đồng cần xác định phương pháp lấy mẫu, tiêu chí nghiệm thu, cơ chế giá, thanh toán và xử lý lô không đạt. Với cây dài ngày, cần có phương án phân bổ rủi ro để người trồng không gánh toàn bộ chi phí khi thị trường thay đổi.

Hỗ trợ công nên ưu tiên điều tra nguồn gen, duy trì tập đoàn bảo tồn, kiểm nghiệm, đào tạo và hạ tầng dùng chung. Đối với nghiên cứu và thương mại hóa thuộc phạm vi điều chỉnh pháp luật về nguồn gen, cần thực hiện yêu cầu tiếp cận và chia sẻ lợi ích tương ứng [9]. Ngoài nghĩa vụ pháp lý, tác giả đề xuất dành nguồn lực hợp tác cho truyền nghề, vườn thuốc cộng đồng và phục hồi sinh cảnh, với tiêu chí phân bổ được thống nhất rõ ràng.

Chỉ dẫn địa lý có thể hỗ trợ nhận diện và quản lý chất lượng sản phẩm gắn với xuất xứ. Sâm củ “Ngọc Linh” và quế vỏ “Văn Yên” là hai ví dụ đã được bảo hộ tại Việt Nam [18]. Khi phát triển thương hiệu, cần xác định sản phẩm, vùng địa lý và tiêu chí chất lượng được bảo hộ. Bảo hộ tên gọi của sản phẩm không thay thế kiểm nghiệm theo lô hoặc các yêu cầu về tiếp cận nguồn gen.

Du lịch dược liệu có thể được xem xét như nguồn thu bổ trợ nếu cộng đồng mong muốn và điều kiện sinh thái cho phép. Nội dung trải nghiệm nên tập trung vào nhận biết cây, lịch sử nghề thuốc và thực hành phù hợp, có kiểm soát lượng khách. Không khai thác thông tin bí truyền hoặc sử dụng hoạt động quảng bá để đưa ra những cam kết chữa bệnh vượt quá bằng chứng.

6 BÀN LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT TRIỂN KHAI

6.1 Những cân bằng cần giải quyết

Thứ nhất, bảo tồn và sản xuất có liên quan nhưng cần mục tiêu quản lý riêng. Giống sản xuất có thể được chọn để đồng đều chất lượng, trong khi tập đoàn bảo tồn cần giữ được mức đa dạng phù hợp. Từ phân tích này, tác giả đề xuất bố trí kinh phí duy trì nguồn gen riêng, tránh đánh giá thành công bảo tồn chỉ bằng số cây giống bán ra.

Thứ hai, tư liệu hóa giúp truyền dạy và nghiên cứu nhưng công khai không kiểm soát có thể làm mất quyền chủ động của người nắm giữ tri thức. Cần thiết kế quyền truy cập và thỏa thuận sử dụng ngay khi thu thập thông tin. Thứ ba, mở rộng vùng trồng có thể giảm một phần nhu cầu khai thác tự nhiên, nhưng điều đó chỉ có ý nghĩa khi xác minh được nguồn nguyên liệu và theo dõi quần thể ngoài tự nhiên. Sản lượng tăng không tự chứng minh áp lực lên rừng đã giảm.

6.2 Lộ trình và chỉ số theo dõi

Đề xuất triển khai theo ba bước. Trong 12 tháng đầu, kiểm kê nguồn lực, lựa chọn loài ưu tiên, xác lập thỏa thuận cộng đồng và đo số liệu ban đầu. Từ năm thứ hai đến năm thứ ba, thí điểm vùng trồng gắn với quy trình, kiểm nghiệm và hợp đồng thu mua; đồng thời duy trì các điểm bảo tồn. Sau giai đoạn này, chỉ mở rộng khi kết quả về chất lượng, khả năng tiêu thụ, tác động sinh thái và phân phối lợi ích đáp ứng mục tiêu đã thống nhất. Đây là lộ trình đề xuất, không phải chỉ tiêu được quy định trong chính sách quốc gia.

Bảng 1 Các chỉ số đề xuất để theo dõi mô hình tại địa phương

Mỗi địa phương cần xác định số liệu ban đầu, người chịu trách nhiệm và mục tiêu phù hợp trước triển khai. Khi đánh giá tác động, nên có địa bàn đối chiếu hoặc chuỗi số liệu nhiều thời điểm nếu khả thi; cần xem xét biến động giá, thời tiết và các hỗ trợ khác. Đối với loài dài ngày, thời gian quan sát phải đủ để tránh kết luận sớm từ một vụ hoặc một năm thuận lợi.

6.3 Giới hạn của tổng quan

Tài liệu được lựa chọn có chủ đích nên có thể bỏ sót nghiên cứu; bằng chứng về tri thức và nguồn gen còn khác nhau giữa các địa bàn. Bài viết không ước lượng được quy mô suy giảm nguồn gen, hiệu quả kinh tế hoặc chi phí triển khai trên phạm vi quốc gia. Các giải pháp cần được kiểm chứng bằng khảo sát liên ngành và mô hình thí điểm có đánh giá, đặc biệt về đa dạng di truyền, chất lượng theo lô và phân phối lợi ích.

7 KẾT LUẬN

Bảo tồn nguồn gen Nam dược có giá trị lịch sử và văn hóa vì góp phần duy trì vật liệu, tri thức thực hành và điều kiện tiếp nối di sản y học Việt Nam. Bảo tồn cần bao quát đa dạng trong loài, sinh cảnh và sự tham gia của cộng đồng; phát triển sản xuất cần dựa trên giống xác định, quy trình phù hợp sinh thái, chất lượng được kiểm soát và đầu ra có căn cứ.

Ưu tiên triển khai là kiểm kê nguồn gen gắn với tri thức, phối hợp bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ, thí điểm vùng trồng đạt yêu cầu GACP, củng cố liên kết thu mua và thực hiện chia sẻ lợi ích. Kết quả cần được đánh giá bằng tình trạng nguồn gen, chất lượng sản phẩm và lợi ích cộng đồng cùng với diện tích, sản lượng. Cách tiếp cận này tạo cơ sở để phát huy Nam dược trong chăm sóc sức khỏe và phát triển kinh tế địa phương một cách bền vững.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Viện Dược liệu. Bảo tồn nguồn gene và giống cây thuốc vì đa dạng sinh học [Internet]. [truy cập ngày 11/11/2026]. Xem nguồn

2. Secretariat of the Convention on Biological Diversity. Convention on Biological Diversity. Article 2 Use of Terms [Internet]. 1992 [cited 2026 Nov 11]. Xem nguồn

3. Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 1165/QĐ-TTg ngày 09/10/2023 phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển ngành Dược Việt Nam giai đoạn đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045. Hà Nội; 2023. Xem nguồn

4. Trung tâm Thông tin Thư viện Trường Đại học Y Dược Hải Phòng. Nam dược thần hiệu. Tập 1 Mười khoa chữa bệnh của Tuệ Tĩnh [biểu ghi thư mục và tóm tắt trên Internet]. [truy cập ngày 11/11/2026]. Xem nguồn

5. Sở Y tế Hà Tĩnh. Hải Thượng y tông tâm lĩnh và những khởi tạo kết nối, chia sẻ văn hóa [Internet]. 26/12/2024 [truy cập ngày 11/11/2026]. Xem nguồn

6. Lê Thiên Kim, Trần Văn Ơn, Nghiêm Đức Trọng, Ngô Hoàng Phượng. Tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc của dân tộc Dao tại xã Phan Thanh, tỉnh Cao Bằng. VNU Journal of Science: Medical and Pharmaceutical Sciences. 2026;42(2). doi:10.25073/2588-1132/vnumps.4847. Xem nguồn

7. Phạm Thị Thu Hà. Nghề thuốc nam của người Dao ở xã Ba Vì, thành phố Hà Nội: thực trạng và một số vấn đề đặt ra [Internet]. Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; 04/6/2026 [truy cập ngày 11/11/2026]. Xem nguồn

8. Secretariat of the Convention on Biological Diversity. Nagoya Protocol on Access to Genetic Resources and the Fair and Equitable Sharing of Benefits Arising from their Utilization to the Convention on Biological Diversity [Internet]. Montreal: Secretariat of the Convention on Biological Diversity; 2011 [cited 2026 Nov 11]. Xem nguồn

9. Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Văn bản hợp nhất số 19/VBHN-BNNMT năm 2026 về quản lý tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích từ việc sử dụng nguồn gen. Hợp nhất Nghị định số 59/2017/NĐ-CP và các nội dung sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 22/2023/NĐ-CP, Nghị định số 43/2026/NĐ-CP [Internet]. 2026 [truy cập ngày 11/11/2026]. Xem nguồn

10. World Intellectual Property Organization. Genetic resources [Internet]. Geneva: WIPO [cited 2026 Nov 11]. Xem nguồn

11. Dinh Duy Vu, Syed Noor Muhammad Shah, Mai Phuong Pham, Van Thang Bui, Minh Tam Nguyen, Thi Phuong Trang Nguyen. De novo assembly and transcriptome characterization of an endemic species of Vietnam, Panax vietnamensis Ha et Grushv., including the development of EST-SSR markers for population genetics. BMC Plant Biology. 2020;20:358. doi:10.1186/s12870-020-02571-5. Xem nguồn

12. Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 376/QĐ-TTg ngày 17/3/2021 phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Hà Nội; 2021. Xem nguồn

13. Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 01/6/2023 phê duyệt Chương trình phát triển Sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045. Hà Nội; 2023. Xem nguồn

14. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Genebank Standards for Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. Revised edition. Rome: FAO; 2014. Xem nguồn

15. World Health Organization. WHO guidelines on good agricultural and collection practices (GACP) for medicinal plants. Geneva: World Health Organization; 2003. Xem nguồn

16. Bộ Y tế. Thông tư số 19/2019/TT-BYT ngày 30/7/2019 quy định Thực hành tốt nuôi trồng, thu hái dược liệu và các nguyên tắc, tiêu chuẩn khai thác dược liệu tự nhiên. Hà Nội; 2019. Xem nguồn

17. Bộ Y tế. Thông tư số 21/2026/TT-BYT ngày 17/6/2026 quy định về phân cấp trong lĩnh vực y, dược cổ truyền. Hà Nội; 2026. Thông tin triển khai của Sở Y tế Đà Nẵng

18. Cục Sở hữu trí tuệ. Danh sách các chỉ dẫn địa lý được bảo hộ tại Việt Nam [Internet]. [truy cập ngày 11/11/2026]. Xem nguồn